Tái cơ cấu hành chính 2025: Cơ hội vàng để văn hóa vùng bứt phá
Năm 2025 đánh dấu bước đi chiến lược trong việc sắp xếp lại các đơn vị hành chính và thiết lập mô hình chính quyền địa phương hai cấp. Sự thay đổi này không chỉ là một cuộc chỉnh trang lớn của bộ máy mà còn tác động sâu sắc đến đời sống tinh thần, chạm tới cảm thức thuộc về của cộng đồng, ký ức địa danh, phong tục, giọng nói, lễ hội, mạng lưới nghệ nhân và cách người dân tự gọi tên mình.
Cơ hội hiếm có để phát triển văn hóa vùng
Đây là cơ hội hiếm có để đặt lại nền cho phát triển văn hóa vùng theo hướng hiện đại hơn: bớt manh mún, tăng liên kết, mở rộng không gian sáng tạo và phân bổ nguồn lực bài bản hơn. Khi địa giới thay đổi, văn hóa vùng không tự nhiên mất đi. Cái dễ tổn thương nhất không phải là bản sắc trừu tượng mà là hệ sinh thái văn hóa cụ thể: người giữ nghề, nơi chốn thực hành, thiết chế văn hóa cơ sở và nhịp sinh hoạt cộng đồng.
Nếu mô hình mới giúp tái cấu trúc nguồn lực để nâng chất các nhà văn hóa, thư viện, bảo tàng địa phương; tạo mạng lưới liên kết tour tuyến di sản - làng nghề - lễ hội; nâng năng lực số hóa dữ liệu văn hóa; và làm cho chính sách đặt hàng, hỗ trợ nghệ nhân, bảo vệ di sản phi vật thể đi đến nơi đến chốn, thì sự thay đổi sẽ trở thành đòn bẩy mạnh mẽ cho văn hóa vùng.
Nguy cơ phai nhạt bản sắc và cách khắc phục
Nhiều ý kiến quan ngại về sự phai nhạt những giá trị bản sắc riêng khi về chung sống dưới mái nhà hành chính mới, nhất là khi đội ngũ cán bộ văn hóa địa phương có nhận thức và trình độ không đồng đều. Những lo ngại này là có cơ sở, bởi bản sắc không chỉ nằm ở di tích, lễ hội hay trang phục mà còn ở cảm giác được thừa nhận: tên gọi địa danh, câu chuyện lịch sử địa phương, những biểu tượng mà cộng đồng xem như căn cước tinh thần.
Để vượt qua thách thức, cần làm theo tinh thần giữ hồn cốt bằng cơ chế, con người, dữ liệu và thực hành sống. Cụ thể:
- Thiết kế bản đồ văn hóa cho từng đơn vị mới, rà soát đầy đủ di sản vật thể, phi vật thể, lễ hội, làng nghề, nghệ nhân.
- Chuẩn hóa năng lực đội ngũ cán bộ văn hóa theo hướng chuyên nghiệp hóa, trao quyền kèm trách nhiệm.
- Phân bổ nguồn lực dựa trên giá trị và hiệu quả xã hội, tạo mạng lưới thiết chế văn hóa nòng cốt.
- Bảo đảm chủ thể văn hóa là người dân, để cộng đồng tham gia từ khâu nhận diện giá trị đến tổ chức thực hành.
Thực hiện Nghị quyết 80 trong bối cảnh mới
Mới đây, Bộ Chính trị đã ban hành Nghị quyết 80-NQ/TW, nhấn mạnh thực hiện chủ trương xã hội hóa văn hóa đúng hướng, hiệu quả và đấu tranh khắc phục khuynh hướng thương mại hóa một chiều. Đặt trong bối cảnh chính quyền địa phương hai cấp, cần một gói giải pháp đồng bộ:
- Phân định rạch ròi giữa xã hội hóa và thương mại hóa bằng quy chuẩn và cơ chế giám sát.
- Tăng năng lực thẩm định và đặt hàng của Nhà nước, định hướng thị trường bằng đặt hàng và tiêu chuẩn.
- Công khai, minh bạch và cộng đồng tham gia giám sát các dự án văn hóa.
Chống thương mại hóa không phải chống kinh tế văn hóa. Ngược lại, làm kinh tế văn hóa càng phải giữ chuẩn mực văn hóa, vì giá trị bền vững của ngành công nghiệp văn hóa nằm ở niềm tin công chúng và chiều sâu bản sắc. Nghị quyết 80 đặt ra yêu cầu ấy như một cột mốc đạo lý cho phát triển: làm giàu cho văn hóa, chứ không làm nghèo văn hóa để kiếm tiền.
