Những phẩm chất nào đã làm nên nhà báo thiên tài Hồ Chí Minh và người làm báo chúng ta hiện nay có thể học được gì từ Người về nghề nghiệp, văn hóa và trách nhiệm của ngòi bút?
Hồ Chí Minh - Bậc thầy của ngôn ngữ đại chúng
Có thể nói, một trong những phẩm chất nổi bật nhất làm nên thiên tài báo chí Hồ Chí Minh là nghệ thuật sử dụng ngôn ngữ đại chúng. Người viết rất giản dị nhưng càng đọc càng thấy sâu sắc; câu chữ gần gũi nhưng sức lay động vô cùng lớn. Người không viết để phô diễn tri thức hay tạo văn chương cầu kỳ, mà viết để Nhân dân hiểu, quần chúng nhớ, đồng bào làm theo. Người đã biến ngôn ngữ thành sức mạnh thức tỉnh xã hội, biến lời nói giản dị thành nguồn động viên, hiệu triệu và dẫn dắt cả dân tộc.
Trong các bài viết, Bác sử dụng nhiều thành ngữ, tục ngữ, lối ví von dân gian, biến vốn văn hóa dân gian thành phương tiện truyền tải tư tưởng chính trị và triết lý xã hội. Những câu như “Dễ trăm lần không dân cũng chịu, khó vạn lần dân liệu cũng xong”, “Một cây làm chẳng nên non, ba cây chụm lại nên hòn núi cao”, hay cách Người ví tham ô, lãng phí như “giặc nội xâm” là những ví dụ điển hình. Đặc biệt, Hồ Chí Minh thường dùng thơ như cách diễn đạt khái quát, tạo ấn tượng mạnh mẽ, giúp người đọc dễ nhớ và nhớ lâu.
Ngày nay, chúng ta thường nói đến “truyền thông đại chúng”, “nghiên cứu công chúng”, nhưng từ rất sớm, Hồ Chí Minh đã thực hiện điều ấy bằng năng lực thiên bẩm và sự thấu hiểu tâm lý dân tộc. Trong khi nhiều người cố sử dụng mỹ từ thời thượng, làm câu chữ phức tạp để chứng tỏ trình độ, thì Hồ Chí Minh đi theo hướng ngược lại: càng lớn lao càng diễn đạt giản dị. Sự giản dị của Người là sự giản dị sau khi tư tưởng đã đạt đến độ cô đọng và sáng rõ.
Hồ Chí Minh - Ý thức đặc biệt về sự trong sáng của tiếng Việt
Hồ Chí Minh có ý thức sâu sắc trong việc giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt. Người không chỉ sử dụng tiếng Việt xuất sắc mà còn góp phần định hình phong cách tiếng Việt hiện đại trong báo chí và chính luận cách mạng. Người phê phán lối viết cầu kỳ, sính chữ, xa lạ với đời sống Nhân dân, hoặc lạm dụng cách diễn đạt khó hiểu. Bác từng nhắc nhở: viết mà dân không hiểu thì viết làm gì. Đó là quan niệm dân chủ trong truyền thông, coi ngôn ngữ báo chí là chiếc cầu nối giữa tư tưởng với đời sống xã hội.
Tiếng Việt trong các tác phẩm báo chí của Hồ Chí Minh vừa giản dị, vừa hiện đại, vừa giàu tính dân tộc, lại vừa có khả năng diễn đạt những tư tưởng chính trị lớn. Những câu như “Không có gì quý hơn độc lập tự do”, “Nước Việt Nam là một, dân tộc Việt Nam là một” là những mẫu mực của ngôn ngữ báo chí ngắn gọn, giàu nhạc tính, có tiết tấu và cảm xúc. Trong bối cảnh mạng xã hội phát triển, tiếng Việt đang đối mặt với thách thức lai căng, diễn đạt cẩu thả, văn hóa giật gân. Nhìn lại phong cách ngôn ngữ Hồ Chí Minh là nhắc lại trách nhiệm văn hóa của người làm báo đối với tiếng Việt.
Hồ Chí Minh - Biến tư tưởng lớn thành điều bình dị
Hồ Chí Minh có năng lực hiếm có: biến những tư tưởng chính trị lớn lao, phức tạp thành những điều giản dị mà quần chúng có thể hiểu, nhớ và hành động. Người là thiên tài trong việc “dịch” tư tưởng lớn thành ngôn ngữ đời sống. Khi nói về đoàn kết, Người nói: “Đoàn kết, đoàn kết, đại đoàn kết/Thành công, thành công, đại thành công”. Khi nói về cán bộ: “Cán bộ là đầy tớ của nhân dân”. Khi nói về tham ô, lãng phí: “giặc nội xâm”. Chỉ hai chữ “giặc nội xâm” đã làm thay đổi nhận thức xã hội, khiến người dân hiểu tham nhũng là mối nguy đối với sự tồn vong của chế độ.
Ngày nay, khoa học truyền thông nói nhiều đến “framing” - tạo khung nhận thức. Từ rất sớm, Hồ Chí Minh đã thực hiện điều ấy bằng tư duy truyền thông sắc bén. Càng nghiên cứu báo chí Hồ Chí Minh, càng thấy đây là nghệ thuật dẫn dắt nhận thức xã hội bằng ngôn ngữ giản dị, và sự giản dị ấy chưa bao giờ làm tư tưởng trở nên nông cạn.
Hồ Chí Minh - Bậc thầy thấu hiểu công chúng
Hồ Chí Minh có khả năng thấu hiểu công chúng ở mức độ hiếm có. Người luôn hiểu viết cho ai, nói với ai, viết để làm gì và nói thế nào để người nghe tiếp nhận. Đọc các tác phẩm báo chí của Người, người ta không có cảm giác đang nghe một lãnh tụ “chỉ giáo”, mà như nghe một người trong Nhân dân nói tiếng nói của chính Nhân dân. Phong cách báo chí của Người còn có sự hóm hỉnh, dí dỏm và giàu chất trào lộng. Đó là tiếng cười của trí tuệ, của bản lĩnh văn hóa và tư duy phê phán hiện đại. Người là cây bút tiểu phẩm thiên tài, thể hiện qua phát hiện đề tài, chọn chi tiết, sử dụng ngôn từ, phiên âm, dịch nghĩa và tạo nút thắt kịch tính để tạo tiếng cười châm biếm.
Phía sau phong cách giản dị, dí dỏm là tinh thần lao động báo chí nghiêm túc và kỷ luật nghề nghiệp nghiêm khắc. Hồ Chí Minh chưa bao giờ xem báo chí là công việc tùy hứng. Người coi trọng điều tra, kiểm chứng, tính chính xác, sự ngắn gọn và hiệu quả xã hội của thông tin. Bác từng căn dặn: “Chưa điều tra, chưa nghiên cứu, chớ nói, chớ viết”. Người rất ghét lối viết dài dòng, rỗng chữ, khoa trương, luôn yêu cầu viết ngắn, viết rõ, để người đọc hiểu ngay điều cốt lõi.
Hồ Chí Minh - Nhân cách báo chí lớn
Điều làm cho báo chí Hồ Chí Minh có giá trị to lớn và sức sống lâu bền chính là nhân cách của người cầm bút. Người viết báo trước hết để phục vụ cách mạng, phục vụ nhân dân, phục vụ sự nghiệp độc lập dân tộc và tiến bộ xã hội. Người không coi báo chí là nơi phô diễn tri thức cá nhân hay phương tiện tạo dựng danh tiếng. Với Người, ngòi bút là trách nhiệm; trang báo là trận địa; mỗi bài viết là một hành động chính trị, văn hóa và đạo đức.
Trong báo chí Hồ Chí Minh, ta thấy sự thống nhất cao giữa nói và làm, tư tưởng và hành động, ngôn từ và nhân cách. Người viết về Nhân dân vì Người sống trong Nhân dân. Người nói về đạo đức vì đời sống của Người là mẫu mực đạo đức. Ở Hồ Chí Minh, đạo đức báo chí kết tinh trong từng lựa chọn chữ nghĩa, từng cách nêu vấn đề, từng thái độ đối với sự thật. Người viết giản dị vì tôn trọng Nhân dân, viết ngắn gọn vì muốn người đọc tiếp thu dễ dàng, viết chính xác vì coi sự thật là nền tảng niềm tin.
Trong thời đại số, nhân cách người làm báo càng trở thành vấn đề sống còn. Nhìn từ Hồ Chí Minh, người làm báo không chỉ cần “có nghề”, mà trước hết phải có trách nhiệm với Tổ quốc, với Nhân dân, với sự thật, với lương tâm nghề nghiệp. Nhân cách báo chí Hồ Chí Minh còn thể hiện ở sự khiêm nhường: Người viết rất nhiều, viết rất hay, nhưng không bao giờ làm ra vẻ đứng trên công chúng, luôn nhắc phải học Nhân dân, hiểu Nhân dân, nói tiếng nói của Nhân dân.
Có thể nói, nhân cách báo chí Hồ Chí Minh là sự kết tinh của bốn giá trị lớn: Trung thực, Nhân dân, trách nhiệm và phụng sự. Đó là phẩm chất bao trùm, nâng đỡ tất cả các phẩm chất còn lại. Bác đã làm báo bằng cả một nhân cách lớn, và đó là lý do báo chí Hồ Chí Minh không cũ đi theo thời gian.
Người làm báo hôm nay học được gì từ Hồ Chí Minh?
Giá trị lớn nhất của một di sản không nằm ở sự tôn vinh quá khứ, mà ở khả năng soi sáng hiện tại và định hướng tương lai. Càng nhìn vào đời sống báo chí hôm nay, càng thấy những bài học từ Hồ Chí Minh vẫn còn nguyên tính thời sự.
Thứ nhất, học trách nhiệm xã hội của ngòi bút. Hồ Chí Minh chưa bao giờ xem báo chí là công cụ phục vụ danh tiếng cá nhân. Với Người, viết báo là trách nhiệm trước dân tộc, trước Nhân dân và trước sự thật. Lời căn dặn “Chưa điều tra, chưa nghiên cứu, chớ nói, chớ viết” là chuẩn mực đạo đức nghề báo.
Thứ hai, học cách gần Nhân dân. Hồ Chí Minh viết bằng ngôn ngữ của Nhân dân, nói từ cuộc sống của Nhân dân và hướng ngòi bút về lợi ích của Nhân dân. Người làm báo muốn có sức sống lâu dài phải đi vào đời sống thật, lắng nghe hơi thở thật của xã hội, hiểu những lo toan thật của con người.
Thứ ba, học sự trung thực và trong sáng trong nghề nghiệp. Hồ Chí Minh ghét sự khoa trương, giả dối, nói quá sự thật. Trong thời đại mạng xã hội, điều làm nên giá trị bền vững của báo chí không phải sự ồn ào nhất thời, mà là độ tin cậy lâu dài.
Thứ tư, học sự giản dị trong tư duy và diễn đạt. Hồ Chí Minh viết ngắn gọn nhưng hàm chứa tư tưởng lớn, dùng ngôn ngữ giản dị để kết nối với công chúng. Truyền thông mạnh nhất là truyền thông chạm được tới con người.
Thứ năm, học văn hóa ứng xử của người cầm bút. Hồ Chí Minh luôn giữ phong cách tranh luận sắc sảo nhưng không thóa mạ, kiên quyết nhưng không cực đoan, phê phán nhưng giàu lòng nhân ái. Đó là văn hóa của người làm báo, phản ánh trình độ văn hóa của xã hội.
Thứ sáu, học làm báo bằng một nhân cách lớn. Công nghệ có thể thay đổi nhanh, trí tuệ nhân tạo có thể hỗ trợ viết tin, nhưng không thể thay thế lương tâm, bản lĩnh và trách nhiệm xã hội của người cầm bút. Hồ Chí Minh cho chúng ta hiểu rằng, người làm báo chân chính phải có lòng yêu nước, trách nhiệm với xã hội, trung thực với sự thật, tình thương con người và bản lĩnh bảo vệ điều đúng.
GS.TS Tạ Ngọc Tấn - Nguyên Ủy viên Trung ương Đảng, Phó Chủ tịch Thường trực Hội đồng Lý luận Trung ương
