Tục Tháo Ao Bắt Cá Ngày Tết: Lễ Vật Thiêng Liêng Của Người Thái Ở Mơ Thắm
Những ngày cuối năm, khi Tết Nguyên đán cận kề, bản Mơ Thắm thuộc xã Tân Thành, tỉnh Thanh Hóa trở nên nhộn nhịp với hình ảnh đông đảo người dân tụ tập dưới các ao cá. Tiếng nói cười rộn rã vang lên khắp nơi, hòa cùng cảnh nước được tháo dần, lưới giăng kín mặt ao, và từng đàn cá nhảy tung tóe khỏi mặt nước. Đây là khoảnh khắc người dân nơi đây tất bật bắt cá, chuẩn bị cho dịp lễ quan trọng nhất trong năm – Tết cổ truyền.
Nghi Lễ Truyền Thống Không Thể Thiếu
Từ ngày 27 Âm lịch trở đi, người Thái bắt đầu tháo ao bắt cá, một phong tục truyền thống lâu đời của dân tộc. Với đồng bào Thái ở Mơ Thắm, cá không chỉ là thực phẩm quen thuộc hàng ngày, mà còn là lễ vật thiêng liêng trong mâm cúng tổ tiên. Bởi vậy, cứ đến ngày 28 tháng Chạp, hầu hết các gia đình lại đồng loạt thực hiện nghi thức này. Ao lớn được bắt sớm, ao nhỏ bắt muộn hơn, nhưng không khí chung đều rộn ràng như một ngày hội nhỏ của bản làng.
Dù trời ấm áp hay lạnh giá, việc bắt cá vẫn phải được thực hiện như một nghi lễ bắt buộc, không thể bỏ qua. Các gia đình người Thái đều sở hữu ao cá riêng, nhưng chúng chỉ được nuôi để phục vụ nhu cầu tự cung tự cấp, không mang tính thương mại.
Thu Hoạch Thành Quả Sau Một Năm Chăm Sóc
Từ sáng sớm, anh Lương Văn Lợi, 39 tuổi, đã ra thăm ao của mình. Sau nửa ngày tháo nước, mặt ao gần như cạn kiệt. Đến chiều, anh cùng những thanh niên trong họ hàng bắt đầu kéo lưới. Những con cá trắm, cá chép được nuôi quanh năm với sự chăm sóc kỹ lưỡng, nay đến ngày thu hoạch, con nào con nấy đều chắc mình, có con nặng tới 6–7 kg. Chỉ sau vài mẻ lưới, gần 30 kg cá đã được đưa lên bờ.
"Số cá này đủ để cúng tổ tiên và chia cho anh em họ hàng", anh Lợi chia sẻ. Theo phong tục người Thái, cá sau khi làm sạch sẽ được cắt lát, kẹp vào vỉ và nướng trên than hồng. Mùi cá chín thơm lan tỏa khắp nhà sàn, quyện cùng khói bếp tạo nên hương vị rất riêng biệt của những ngày cuối năm.
Cách đó không xa, ao cá nhà bà Lang Thị Vân, 57 tuổi, cũng rộn ràng tiếng cười nói. Năm nào gia đình bà cũng chọn đúng ngày 28 Tết để bắt cá, vừa kịp nướng xong còn có thời gian gói bánh chưng và làm thêm các loại bánh truyền thống khác.
"Không chỉ để nhà mình ăn, chúng tôi còn mang cá nướng biếu họ hàng, khách quý", bà Vân nói. "Đó là cách thể hiện tình cảm với nhau trong ngày Tết". Cá còn được dùng làm quà biếu Tết, thể hiện sự gắn kết và tình cảm thân thiết giữa các thành viên trong gia đình và cộng đồng.
Chiều Sâu Văn Hóa Và Ý Nghĩa Tâm Linh
Khói than hồng, mùi cá thơm quyện với gió núi tạo nên thứ hương vị rất đặc trưng của những ngày giáp Tết. Với người Thái ở Mơ Thắm, cá không đơn thuần là thực phẩm. Đó là thành quả của cả một năm chăm sóc ao hồ, cắt cỏ cho cá, và giữ gìn nguồn nước trong lành. Đến cuối năm, việc tháo ao bắt cá giống như một nghi thức tổng kết, khép lại chu kỳ sản xuất cũ và mở ra hy vọng cho mùa mới.
Cá nướng là một trong những món quan trọng nhất, không thể thiếu trong mâm cúng ngày Tết của người Thái. Ở tuổi 89, bà Lang Thị Lèo vẫn nhớ như in lời dạy của cha mẹ về mâm cơm cúng tổ tiên. Theo bà, có ba món đặc biệt quan trọng: thịt gà, thịt lợn, cá nướng và những loại bánh trái khác.
"Phong tục từ xa xưa để lại, con cháu cứ thế noi theo", bà Lèo chậm rãi nói. Những món ấy gắn liền với ruộng đồng, ao cá – với đời sống sinh hoạt hàng ngày của người Thái. Dâng lên tổ tiên như một cách báo cáo thành quả của năm cũ, và mong được phù hộ cho mùa màng tươi tốt, gia đình no ấm, an vui trong năm mới.
Chiều muộn, bên bếp lửa đỏ rực, bà Lèo ngồi chậm rãi quạt than, trở đều từng vỉ cá. Trên than hồng, những lát cá vàng ruộm dần, lớp da xém nhẹ tỏa mùi thơm nức, phần thịt bên trong vẫn giữ nguyên vị ngọt tự nhiên. Món cá nướng tưởng chừng giản dị ấy lại chứa đựng cả tâm thức và chiều sâu văn hóa của người Thái – gắn với đời sống ruộng đồng, ao cá, với quan niệm tri ân tổ tiên và ước vọng về một năm mới đủ đầy, bình an.
Theo đại diện UBND xã Tân Thành, địa phương có tới 98% dân số là đồng bào Thái. Nhiều phong tục tập quán độc đáo, đậm đà bản sắc vẫn được gìn giữ và phát huy, đặc biệt trong dịp Tết Nguyên đán, trong đó tục tháo ao bắt cá là một minh chứng sống động cho sự bền vững của văn hóa truyền thống.
