Tục Đốt Lói Trộm Đêm Giao Thừa: Nét Văn Hóa Độc Đáo Của Nghệ An
Trên Tạp chí Bách Khoa, nhà nghiên cứu Nguyễn Đình Tư đã giới thiệu một tục lệ ngày Tết đặc sắc tại quê hương ông - làng Chi Nê, huyện Thanh Chương, tỉnh Nghệ An. Làng nằm bên bờ sông Lam, với vực Quánh, núi Quánh và hòn Phu Phụ Thạch nổi giữa dòng, gần rừng Trường Sơn. Dân làng chủ yếu sống bằng nghề nông, một số làm thêm nghề phụ như khai thác lâm sản. Cuộc sống nơi đây vất vả với hai mùa thiên tai đều đặn: nắng hạn tháng năm và lũ lụt tháng mười. Dù cần cù, người dân vẫn thiếu thốn, và các trò chơi ngày xuân không có gì nổi bật, ngoại trừ thú đốt lói trộm đêm giao thừa - một phong tục đáng chú ý.
Cấu Tạo Và Cách Làm Lói
Theo tác giả, lói là một loại pháo có kích thước tương đương pháo tống, gồm ba phần chính:
- Ống lệnh bằng sắt: Dày, đáy kín, hông có lỗ nhỏ bằng hạt đậu xanh để luồn ngòi, miệng để trống.
- Tông bằng gỗ xoan: Dài khoảng 4cm, đường kính lớn hơn lòng lói một chút, một đầu được chuốt vừa khít.
- Thuốc lói: Pha trộn từ sinh và diêm, trộn với thân cây xoan, giã nhỏ và sấy khô.
Cách làm ngòi lói khá tỉ mỉ: dùng giấy quyến mỏng, bền, cắt thành hình chữ nhật dài 10 phân, rộng 3 phân, rắc thuốc lói lên, thoa đều và cuộn lại thành ngòi. Ngòi được xuyên vào lỗ, để ngược lên lòng lói 4-5 phân để dễ bắt lửa, phần lòi ra ngoài 3-4 phân. Sau đó, thuốc được đổ vào lòng lói, dùng que tre nén chặt, nhét giấy quyến và đóng tông bằng búa cho đến khi tông lút miệng lói hoặc còn dư khoảng 1 phân, phòng trường hợp tịt ngòi.
Nghi Thức Đốt Lói Trộm Và Ý Nghĩa
Đốt lói trộm không đơn thuần là một trò chơi, mà là một hình thức đạp đất xông nhà mang tính chất trinh thám. Mục tiêu là làm sao để chủ nhà không phát hiện, phải giật mình khi nghe tiếng nổ mới được coi là tốt, là hên. Nhóm đốt lói phải di chuyển trong đêm tối một cách im lặng, xô cổng hoặc phá rào nhẹ nhàng để tránh chó dữ - thường có ở những gia đình khá giả. Vị trí đặt lói lý tưởng nhất là ngạch phên gian bảy, tức phòng để của, nơi được cho là mang lại may mắn tối đa.
Điều tối kỵ trong tục này là lói bị tịt ngòi. Nếu xảy ra, nhóm phải rút lui ngay lập tức, vì nếu chủ nhà biết, họ sẽ xua chó đuổi như đuổi tà. Việc phát lói mở hàng bị tịt không chỉ khiến gia chủ xui xẻo cả năm mà còn ảnh hưởng đến uy tín của cả phường đốt lói.
Sau tiếng nổ kinh hồn - lớn như lựu đạn, làm điếc tai và khiến đất lún 1-2 phân - chủ nhà tươi cười mời phường lói trộm vào nhà. Họ chúc gia chủ một năm mới đầy tốt lành, sau đó được mời ăn uống từ mâm cỗ trên bàn thờ và nhận tiền lì xì. Sáng mồng một Tết, ai bắt gặp được cái tông bắn đi sẽ vô cùng mừng rỡ, tin rằng năm đó sẽ phát đạt, thăng quan tiến chức, con cái học hành đỗ đạt.
Bối Cảnh Văn Hóa Rộng Lớn
Tục đốt lói trộm phản ánh tình cảm phóng khoáng và tinh thần cộng đồng của người dân, nơi tác phẩm văn hóa được đại chúng hóa, vượt qua giới hạn bản quyền cá nhân. Ai cũng có thể trình diễn và tự do thay đổi cho phù hợp với hoàn cảnh. Bên cạnh việc bảo vệ truyền thống dân tộc, nó còn thể hiện ý thức phản kháng, chống lại các thế lực thực dân và tà quyền trong lịch sử.
Phong tục này không chỉ là một nét văn hóa độc đáo của Nghệ An, mà còn là minh chứng cho sự sáng tạo và khả năng thích ứng của cộng đồng trước những khó khăn. Nó góp phần làm phong phú thêm kho tàng văn hóa dân gian Việt Nam, đặc biệt trong dịp Tết Nguyên đán.
