Trên hành trình thiên lý Bắc - Nam, xuôi theo Đường Hồ Chí Minh đoạn qua đèo Đá Đẽo quanh co, hiểm trở, đến địa bàn xã Phong Nha, tỉnh Quảng Trị sẽ bắt gặp một đoạn đường thẳng tắp, bằng phẳng chạy giữa thung lũng. Ít ai biết rằng, đây từng là sân bay dã chiến Khe Gát, một công trình quân sự đặc biệt duy nhất trên dãy Trường Sơn, gắn với một trong những chiến công táo bạo nhất của Không quân Nhân dân Việt Nam.
Quá trình xây dựng sân bay Khe Gát
Những năm tháng kháng chiến chống Mỹ cứu nước, Quảng Bình (cũ) chính là tuyến đầu để chi viện sức người, sức của cho chiến trường miền Nam. Nơi đây thường xuyên bị không quân và hải quân Mỹ đánh phá ác liệt. Cuối năm 1968, Bộ Quốc phòng chủ trương xây dựng sân bay dã chiến mang mật danh B7 tại thôn Khe Gát (xã Xuân Trạch, huyện Bố Trạch, tỉnh Quảng Bình cũ) nhằm tạo thế bất ngờ "không đối không" để bảo vệ đường Trường Sơn, đồng thời "chia lửa" cho sân bay Đồng Hới.
Ông Lê Quang Phú, cựu dân công hỏa tuyến, ở thôn 1 Khe Gát, xã Phong Nha là người từng tham gia hỗ trợ bộ đội xây dựng sân bay Khe Gát. Dù đã 80 tuổi, trong ký ức của ông Phú vẫn nhớ như in những năm tháng chiến tranh khốc liệt nhưng đầy tự hào của thế hệ mình. "Trong điều kiện thiếu thốn trăm bề, lực lượng công binh và bộ đội đã lao động miệt mài. Chỉ sau khoảng một năm thi công khẩn trương, đường băng dài gần 2km, rộng 50m đã hoàn thành. Toàn bộ sân bay được ngụy trang kỹ lưỡng dưới tán rừng Trường Sơn, bảo đảm bí mật tuyệt đối trước sự đánh phá ác liệt của không quân Mỹ", ông Phú nhớ lại.
Trận đánh chớp nhoáng 17 phút
Nhắc đến sân bay dã chiến Khe Gát là nhắc đến trận đánh chớp nhoáng chỉ vỏn vẹn 17 phút của Không quân Nhân dân Việt Nam. Chiều 19/4/1972, biên đội máy bay tiêm kích MiG-17 do phi công Lê Xuân Dị và Nguyễn Văn Bảy đã xuất kích từ sân bay dã chiến Khe Gát để đánh vào tàu chiến của Mỹ ở ven biển Đồng Hới. Hai chiếc MiG-17 mang theo 4 quả bom nặng 250kg tấn công vào tàu khu trục của hải quân Hoa Kỳ, gây thiệt hại nặng nề. Nhiệm vụ này chỉ thực hiện trong 17 phút với đòn đánh bí mật, bất ngờ, chính xác, hiệu quả. Sau khi tấn công, hai máy bay quay về Khe Gát và được cất giấu trong khe núi.
Chị Nguyễn Thị Lương Mai, thuyết minh viên Bảo tàng Quảng Trị cho biết: "Đây cũng là lần đầu tiên không quân Việt Nam đã dùng máy bay tiêm kích để tấn công vào tàu khu trục của Mỹ và đã lập nên một chiến công rất đỗi tự hào". Trận đánh thành công đã buộc Hải quân Mỹ phải thay đổi chiến thuật, hạn chế áp sát bờ biển Khu 4 để đánh phá tuyến giao thông chiến lược. Chiến công này không chỉ khẳng định bản lĩnh, trí tuệ và lòng dũng cảm của lực lượng không quân mà còn góp phần bảo vệ an toàn cho tuyến chi viện quan trọng từ Bắc vào Nam.
Hiện trạng và ý nghĩa di tích
Hiện nay, một trong hai chiếc máy bay MiG-17 từng tham gia trận đánh lịch sử đang được lưu giữ và trưng bày tại Bảo tàng Quảng Trị. Máy bay số hiệu 2002 là một trong 2 chiếc MiG-17 từng tham gia nhiệm vụ đặc biệt, trực tiếp ném bom các tàu chiến Mỹ trên Biển Đông. Hai chiếc MiG-17 tuy đã được cất giấu trong hẻm núi, nhưng một chiếc vẫn bị đánh hỏng, chiếc còn lại, sau khi sửa chữa đã được phi công điều khiển bay về sân bay căn cứ.
Sân bay Khe Gát ngày nay là một phần của tuyến đường Hồ Chí Minh nhánh Đông, đoạn qua xã Phong Nha. Hiện trạng sân bay dã chiến cơ bản còn nguyên vẹn, ở giữa là đường Hồ Chí Minh, mỗi ngày có hàng trăm phương tiện lưu thông. Sân bay Khe Gát được xem là một di tích lịch sử đặc biệt trong hệ thống di tích lịch sử đường Hồ Chí Minh, là địa chỉ đỏ về giáo dục truyền thống cách mạng, tinh thần yêu nước và ý chí quật cường của quân và dân ta trong cuộc chiến tranh Vệ quốc vĩ đại. Cùng với các di tích lịch sử khác trên địa bàn xã Phong Nha như phà Xuân Sơn, đèo Đá Đẻo, nhiều năm qua, nơi đây đã trở thành điểm đến du lịch hấp dẫn. Nằm giữa đại ngàn Trường Sơn hùng vĩ, nơi đây vừa mang vẻ đẹp hoang sơ, vừa ẩn chứa những câu chuyện lịch sử sâu sắc.
