Từ Tokyo, Seoul đến Thượng Hải, London hay New York, những siêu đô thị hàng đầu thế giới đều đang phải đối mặt với thực tế: không hệ thống chống ngập nào là hoàn hảo khi các trận mưa cực đoan ngày càng vượt xa mọi chuẩn thiết kế. Dù đã đầu tư hàng tỷ USD vào hạ tầng thoát nước, các đô thị này vẫn liên tục chịu cảnh ngập úng, đặt ra câu hỏi về khả năng thích ứng trước biến đổi khí hậu.
Tokyo và Seoul: Hệ thống ngầm vẫn thua mưa kỷ lục
Tokyo sở hữu một trong những công trình chống ngập lớn nhất thế giới: hệ thống kênh xả nước G-Cans dài khoảng 6,3 km, sâu 50 m dưới lòng đất, cùng 28 hồ điều tiết ngầm với tổng dung tích khoảng 2,56 triệu m³. Trong bão Hagibis năm 2019, hệ thống đã điều tiết 12,18 triệu m³ nước. Tuy nhiên, tháng 6/2023, khoảng 4.000 hộ dân ở ngoại vi phía Bắc Tokyo – khu vực nằm ngay phía trên G-Cans – vẫn phải lội nước sau mưa lớn. Ngày 31/7/2024, lượng mưa 100 mm/giờ tại Itabashi và Nerima khiến đường phố ngập sâu 40 cm, xe cộ chết máy hàng loạt, nước tràn vào tòa nhà và trung tâm thương mại. Theo Reuters, phần lớn hệ thống thoát nước Tokyo được thiết kế cho mưa 75 mm/giờ, nhưng các trận mưa trên 100 mm/giờ đang xuất hiện ngày càng nhiều, buộc thành phố phải nâng cấp công trình sau bão Shanshan.
Seoul cũng rơi vào vòng xoáy tương tự. Năm 2022, thành phố nâng năng lực chứa nước từ 95 lên 110 mm/giờ, nhưng trận mưa kỷ lục 141,5 mm/giờ ngày 8/8/2022 vẫn gây thiệt hại 50 triệu USD. Lượng mưa ngày đó bằng 11,2% lượng mưa trung bình năm của cả vùng Seoul-Gyeonggi. Các quận thấp phía nam sông Hàn như Dongjak, Gwanak, Yeongdeungpo ngập nặng, đường phố Gangnan biến thành bãi xe chết máy. Hơn 7.000 yêu cầu bồi thường bảo hiểm ô tô do ngập đã được ghi nhận. Sau đó, Seoul mở rộng trạm bơm, bể điều tiết, xây đường hầm thoát nước sâu tại Gangnam, Dorimcheon và Gwanghwamun. Theo Dong A Science, hệ thống mới có công suất thoát nước cho mưa 100 mm/giờ và chứa 320.000 tấn nước. Tuy nhiên, mô phỏng cho thấy ngay cả khi đại công trình trị giá hơn 1,15 tỷ USD hoàn thành, mưa 141,5 mm/giờ vẫn gây ngập 50 cm; với mưa 200 mm/giờ, độ sâu ngập có thể lên tới 1-1,5 m.
Thượng Hải, Quảng Châu: “Bọt biển” quá tải
Một số đô thị chọn mô hình “thành phố bọt biển”, tăng khả năng thấm và chứa nước tạm thời, như Thượng Hải và Quảng Châu. Thượng Hải kết hợp chống ngập truyền thống với công nghệ AI và quy hoạch vùng đệm. Song, cơn mưa do hoàn lưu bão Bavi ngày 19/7 vừa qua đã làm quá tải hệ thống. Khu vực Ngũ Giác Trường ghi nhận lượng mưa 212,8 mm trong 4 giờ, đỉnh điểm 104,5 mm/giờ, gây ngập nhiều tuyến đường, ga tàu điện và tầng hầm. Mới tháng 9/2024, hoàn lưu bão Pulasan lại gây ngập tương tự, thành phố phải huy động máy bơm khẩn cấp.
Quảng Châu, theo Quy hoạch tổng thể thoát nước giai đoạn 2022-2035, chia 105 lưu vực thành 1.016 phân khu với nguyên tắc “một khu vực, một giải pháp”. Dù vậy, hai năm liên tiếp sau khi quy hoạch bắt đầu, thành phố đều hứng mưa vượt chuẩn. Tháng 9/2023, lượng mưa 419,8 mm trong 24 giờ làm hệ thống “bọt biển” quá tải. Tháng 8/2024, nhiều khu vực ghi nhận hơn 100 mm/giờ, riêng quận Phiên Ngưng có hơn 30 điểm ngập, có nơi nước cao đến thắt lưng. Theo Báo Quảng Châu, tại một công trường, nước ngập trên diện rộng nổi đầy ván gỗ, bên dưới có thép và vật liệu xây dựng. Lực lượng cứu hộ phải dùng xuồng cao su đưa 139 công nhân ra ngoài trong hơn 4 giờ.
Châu Âu và Mỹ: Những trận mưa “trăm năm có một” liên tiếp
Đan Mạch: Copenhagen sau trận mưa cực đoan năm 2011 gây thiệt hại 730-870 triệu USD, đã triển khai “Kế hoạch quản lý mưa lớn” kéo dài 20 năm với tổng chi phí 550 triệu USD. Tháng 8/2024, thành phố đón nhiều trận mưa cực đoan trong vòng một giờ, nặng nhất là khu vực Lytgen, gây ngập đường Nordhavnsvej – từng nhiều lần phong tỏa từ 2010. Đây được xem là trận mưa “200 năm có một”. Tuy nhiên, theo Viện khí tượng Đan Mạch, nước này ghi nhận 31 ngày có hiện tượng “cloudburst” trong năm 2024, tăng gần 40% so với trung bình 12 năm trước, báo hiệu tần suất mưa cực đoan ngày càng tăng.
New York: Bão Ida năm 2021 mang lượng mưa 112 mm/giờ, gấp 2,5 lần năng lực thoát nước 44 mm/giờ của hệ thống cống. Nước ngập nhiều tuyến phố, tàu điện ngầm và tầng hầm. Đáng chú ý, theo báo cáo thành phố, chỉ 6,9% số tòa nhà bị ảnh hưởng nằm trong vùng ngập 1% trên bản đồ – phần lớn nằm ngoài khu vực dự báo. Tháng 9/2023, trận mưa 78,5 mm/giờ khiến nước tràn vào hơn 500 trường học, 49 tòa nhà, có nơi nước phụt lên từ cống, bật nắp hố ga giữa Manhattan. Lực lượng cứu hỏa phải giải cứu người mắc kẹt trong tầng hầm. Tháng 7/2025, AP ghi nhận tại một số giao lộ nước sâu đến mức ô tô nổi lên, trong khi cách đó vài dãy nhà hầu như không ngập.
London: Tháng 7/2021, hai đợt mưa lớn gây ngập nghiêm trọng. Ở một số khu vực, lượng mưa hai giờ vượt lượng mưa trung bình tháng Bảy. Hàng nghìn nhà ở và cơ sở kinh doanh bị ảnh hưởng, nhiều người phải sơ tán. The Guardian mô tả hành khách bỏ chạy khỏi ba xe buýt hai tầng mắc kẹt khi nước tràn vào. Một cư dân kể nước dồn đến “từ mọi hướng”, cả từ đường phố và từ cống phụt ngược lên. London sở hữu mạng lưới cống xây dựng qua nhiều thời kỳ, việc mở rộng dưới đô thị đã xây kín rất tốn kém, nên thành phố kết hợp cống với hồ chứa, công viên, bề mặt thấm nước, nhưng vẫn không loại trừ ngập cục bộ.
Các trường hợp trên cho thấy không siêu đô thị nào có thể loại bỏ hoàn toàn nguy cơ ngập úng. Hạ tầng hiện đại chỉ giúp giảm thiệt hại và rút ngắn thời gian ngập, trong khi mưa cực đoan ngày càng thường xuyên vượt xa chuẩn thiết kế. Bài toán thực tế không còn là chống ngập tuyệt đối, mà là nâng cao khả năng chống chịu và thích ứng của đô thị.
