Sài Gòn Xưa Và Truyền Thống Báo Xuân Độc Đáo
Tính đến năm 1972, Sài Gòn sở hữu một nền báo chí sôi động với 43 tờ nhật báo đang xuất bản, 134 ấn phẩm định kỳ như tuần báo, nguyệt san, bán nguyệt san và 16 tờ báo bằng tiếng Anh, Pháp, Hoa, theo ghi nhận từ tuần báo Văn Nghệ Tiền Phong. Dù mỗi tờ báo có chủ trương và độc giả riêng biệt, nhưng vào dịp cuối năm, hầu hết các nhật báo đều ra mắt tờ báo đặc biệt gọi là giai phẩm xuân, hay còn được biết đến là báo xuân.
Nguồn Gốc Và Đặc Trưng Của Báo Xuân
Theo nhà văn Sơn Nam, báo xuân là một nét đặc trưng trong sinh hoạt văn hóa Sài Gòn, được sáng tạo đột xuất từ năm 1930. Tờ báo xuân đầu tiên là tuần báo Phụ Nữ Tân Văn Xuân Canh Ngọ của Nguyễn Đức Nhuận, một thương gia trên đường Catinat, nay là Đồng Khởi. Giới làm báo trước năm 1975 thường gọi "giai phẩm xuân" để tránh né chữ "báo", tạo nên một phong cách riêng biệt.
Với mục đích giải trí và nhẹ nhàng, hầu hết báo xuân xưa đều có xu hướng theo chủ đề năm âm lịch, chẳng hạn như năm sửu kể chuyện trâu, năm ngọ nói chuyện ngựa, năm thìn thì tập trung vào rồng. Các chuyên mục phổ biến bao gồm Xông đất văn nghệ sĩ, Sớ Táo quân, Lá số tử vi, mang lại không khí tết truyền thống.
Những Tờ Báo Xuân Nổi Bật Và Câu Chuyện Đặc Sắc
Vào Xuân Bính Ngọ 1966, nhật báo Sống của nhà văn Chu Tử đã ra mắt tờ giai phẩm xuân dày cộp, tập hợp bài viết từ nhiều nhà văn, nhà báo nổi tiếng Sài Gòn như Nguyễn Thụy Long, Lê Tất Điều, Dương Nghiễm Mậu, Nguyên Sa, Hồ Hữu Tường, Duyên Anh. Tờ báo này còn duy trì chuyên mục châm biếm "Ao Thả Vịt", thể hiện tinh thần phóng khoán.
Tờ Thần Chung Xuân Nhâm Thìn 1952, với hơn 40 trang nội dung khổ lớn 30x42 cm, tập trung nhiều bài viết liên quan đến rồng, như câu chuyện rồng bay giáng hạ ở Tây Ninh hoặc 8 năm Nhâm Thìn với nhà Nguyễn. Đáng chú ý, dù là báo xuân, Thần Chung không ngại nhắc lại trận bão kinh hoàng năm Giáp Thìn 1904 gây thiệt hại nặng nề ở Gò Công, Mỹ Tho và vùng Sài Gòn – Chợ Lớn.
Một tờ báo xuân khác, Xuân Sài Gòn Giáp Thìn 1964, khai thác sâu về chủ đề rồng với các bài viết như "Rắn mồng có phải là giao long?", "Con rồng đất trong hang đá Thạch Vân" và "Huyệt đế vương ở vịnh Hạ Long", mang lại góc nhìn phong phú về truyền thuyết.
Truyền Thuyết Lịch Sử Và Những Phát Minh Độc Đáo
Trên tờ Thần Chung Xuân Nhâm Thìn 1952, có bài viết đề cập đến việc chúa Nguyễn Ánh đã biết cách sử dụng dấu vân tay từ trước năm 1800, chứ không phải người Pháp phát minh. Trong thời kỳ bị Tây Sơn truy đuổi, để liên lạc với tùy tùng, Nguyễn Phúc Ánh đã nghĩ ra cách lăn tay trong các giấy tờ bí mật, giúp các tướng nhận ra dấu tay của chúa.
Câu chuyện kể rằng, khi chúa Nguyễn ẩn náu ở Bình Định, một bà lão đã giúp đỡ ngài bằng cách dâng tấm đũi đang dệt để làm dây lèo thuyền. Để trả ơn, Nguyễn Ánh đã lăn dấu tay trên một chéo áo, hứa sẽ không phụ lòng trung nghĩa. Nhờ đó, chúa tôi đã trốn thoát thành công và gặp lại Võ Tánh ở Khánh Hòa.
Những Tin Tức Độc Lạ Và Góc Nhìn Giải Trí
Năm 1956, tờ Tin Điển Xuân Bính Thân đăng một bài dài về con khỉ tên Fred Muggs, được mệnh danh là "tài tử vô tuyến truyền hình". Con khỉ này, với những cử chỉ như gãi tai khi có tin động đất hoặc nheo mũi khi có khủng hoảng nội các, đã kiếm được năm chục ngàn đô la mỗi năm, tương đương 2 triệu bạc tiền Đông Dương thời đó. Khỉ thậm chí có một cô thư ký riêng để trả lời thư ái mộ từ khán giả.
Tờ Xuân Tự Do Tân Sửu 1961 là một giai phẩm lạ với hàng chục trang báo khổ lớn chỉ toàn chữ, không có ảnh minh họa. Bìa báo vẽ con trâu cách điệu với cái đuôi trông giống đuôi cọp, nhưng nội dung lại tập hợp bài viết của nhiều cây bút nổi tiếng như Doãn Quốc Sỹ, Võ Phiến, Vi Huyền Đắc, Nguyễn Duy Cần, Lê Ngọc Trụ và Vương Hông Sển.
Báo Xuân Và Những Góc Nhìn Xã Hội
Sau khi nền Đệ nhất Cộng hòa sụp đổ, tờ Việt Nam Xuân Ất Tỵ 1965 vẫn đăng bài dài hai trang kể lại vụ đảo chính hụt ngày 11-11-1960 do đại tá Nguyễn Chánh Thi cầm đầu. Bài viết đề cập đến việc nhà văn Nhất Linh Nguyễn Tường Tam tự tử bằng thuốc độc trước khi phiên tòa diễn ra, dù ông được tại ngoại.
Tờ Đuốc Nhà Nam Xuân Tân Hợi 1971, do ký giả Trần Tấn Quốc làm chủ nhiệm kiêm chủ bút, có bìa in offset 4 màu đẹp mắt với hình ảnh tiền xưa. Toàn bộ 28 trang nội dung chỉ xoay quanh một chủ đề duy nhất: tiền, thể hiện một cách tiếp cận độc đáo so với các tờ báo xuân truyền thống.
Báo Đời Và Cách Tiếp Cận Khác Biệt
Tuần báo Đời của nhà văn Chu Tử nổi bật với phong cách "độc" trong làng báo xuân. Thay vì tập trung vào giải trí vui vẻ, tờ báo này thường có những bài viết châm biếm và phê phán. Ví dụ, trong tờ Xuân Tân Hợi 1971, trang bìa chơi chữ "Tân Hợi hơi tận", và chuyên mục "Đời muôn mặt" chỉ trích các tờ báo xuân khác chỉ toàn nói về gái, heo và tiền.
Theo báo Đời, dù được in với số lượng lớn hơn báo hàng ngày, tờ giai phẩm này vẫn bán hết sạch, chứng tỏ sức hút của nó với độc giả. Tờ báo cũng nhận xét rằng hai tờ Công Luận và Thách Đố, dù có lập trường khác nhau, lại ra báo xuân giống nhau theo lối cổ điển, với hình ảnh người đẹp khoe đùi và ngực trên bìa.
Tờ Con Ong Xuân Tân Hợi tập trung vào chủ đề heo, với bài vở xoay quanh chuyện chó và heo. Tác giả Dê Húc Càn thừa nhận rằng viết bài cho báo xuân thường vô vị, nhưng vẫn sản xuất một bài dài "tràng giang đại hải" với tựa đề "Cà kê dê ngỗng".
Kết Luận: Giá Trị Văn Hóa Của Báo Xuân
Nhà sử học Phan Khoang, tác giả của "Việt Sử xứ Đàng Trong", nhận định rằng người Việt yêu quý tết hơn bất kỳ dân tộc nào trên thế giới. Báo xuân không chỉ là phương tiện giải trí mà còn phản ánh sâu sắc văn hóa, lịch sử và xã hội Sài Gòn xưa. Từ những tờ báo với tranh vẽ phụ nữ đẹp của họa sĩ Lê Trung đầu thập niên 1950 đến các ấn phẩm đầy tính sáng tạo và phê phán, báo xuân đã trở thành một phần không thể thiếu trong dịp tết cổ truyền.
