Tiễn Ông Táo Về Trời: Tập Tục, Lễ Vật Và Những Điều Cần Biết
Theo nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Huỳnh Ngọc Trảng, tập tục cúng tiễn ông Táo (hay thần bếp) về trời báo cáo với Ngọc Hoàng là một nghi lễ quan trọng trong văn hóa Việt Nam. Dân gian có câu: “Hăm ba ông Táo về trời/ Bình vôi ở lại chịu đời đắng cay”, chỉ rõ thời điểm chính là ngày 23 tháng Chạp. Tuy nhiên, thực tế có sự linh hoạt tùy theo từng gia đình và địa phương.
Ngày Nào Tiễn Ông Táo: 22 Hay 23 Tháng Chạp?
Ông Huỳnh Ngọc Trảng cho biết, đa phần người dân cúng tiễn ông Táo vào ngày 23 tháng Chạp, vì từ 0h ngày này, ông Táo có thể bắt đầu hành trình về trời. Nhưng cũng có những gia đình chọn cúng vào ngày 22, với quan niệm rằng cần tiễn đưa trước khi ông lên đường. Sự khác biệt này phản ánh sự đa dạng trong tập tục địa phương. Điểm chung là đến ngày 30 tháng Chạp (hoặc 29 nếu tháng thiếu), gia chủ sẽ cúng rước ông bà tổ tiên và đồng thời rước ông Táo trở về nhà.
Thời Điểm Và Bài Khấn: Thể Hiện Lòng Thành Tâm
Về thời điểm cúng, nhà nghiên cứu chia sẻ rằng có thể cúng bất kỳ giờ nào thuận tiện cho công việc của mỗi người, nhưng thông thường, người dân hay chọn buổi trưa hoặc buổi tối. Bài khấn cũng có sự khác nhau giữa các vùng miền, nhưng thường bao gồm các yếu tố cơ bản:
- Ngày tháng năm và địa danh cụ thể.
- Tên của gia chủ.
- Lý do khấn và điều cung thỉnh.
- Những nguyện xin cá nhân.
Quan trọng nhất là gia chủ mong muốn điều gì thì khấn điều đó, miễn sao thể hiện được lòng thành tâm và sự kính trọng.
Lễ Vật Không Thể Thiếu Trong Mâm Cúng
Một “thủ tục” quan trọng để tiễn ông Táo chính là lễ vật. Những vật phẩm cơ bản luôn có mặt bao gồm hoa, trái cây và bộ vàng mã Táo quân. Bộ vàng mã này thường gồm áo, mão, hia, giấy vàng bạc làm lệ phí, cùng với cá chép – đặc biệt ở miền Bắc, cá chép được thả ra sông hoặc ao sau khi cúng như phương tiện đưa ông Táo về trời.
Ngoài ra, tùy vùng miền mà có thêm các vật phẩm đặc trưng:
- Miền Bắc: Cá chép để thả.
- Miền Trung: Tranh ông Táo mộc bản và tượng bộ ba Táo quân.
- Miền Nam: Bộ tranh cò bay ngựa chạy.
Mâm cúng không thể thiếu xôi và chè. Tùy theo gia đình, có thể cúng chay hoặc mặn. Mâm cúng chay thường có xôi, chè, kẹo thèo lèo… với ý nghĩa gửi gắm ông Táo lựa lời ngon ngọt khi báo cáo với Ngọc Hoàng. Cần lưu ý không cúng các món có hình tròn, nhỏ và cứng như viên đạn, vì ngụ ý bắn ông Táo, có thể khiến ông giận và không nói điều hay. Mâm cúng mặn thường có thêm gà luộc nguyên con, tượng trưng cho sự khởi đầu mới và may mắn.
Ý Nghĩa Văn Hóa Và Sự Biến Đổi Của Tập Tục
Ngày nay, dù các loại bếp đã thay đổi từ bếp củi truyền thống sang bếp điện từ, bếp hồng ngoại, bếp gas hay lò vi sóng, ông Táo vẫn luôn có mặt trong mọi gia đình như một biểu tượng văn hóa sâu sắc. Ông Huỳnh Ngọc Trảng giải thích rằng tập tục thờ thần bếp vừa bảo lưu dấu ấn của tục thờ thần lửa cổ xưa, vừa tích hợp các tín điều ngoại nhập, dần biến thần bếp thành phúc thần với chức năng “tư mệnh” – giám sát công tội của các thành viên trong gia đình.
Với khả năng kiểm soát lửa ngày càng cao của con người, công năng “ty hỏa” (quản lý lửa) của thần bếp không còn quan trọng như xưa. Thay vào đó, công năng “đạt thiên” – lên trời tâu báo công tội để Ngọc Hoàng ban phúc, giáng họa – trở thành chức năng chính của Táo quân. Điều này lý giải tại sao việc thờ Táo với tôn hiệu “Định phúc Táo quân” ngày càng chiếm ưu thế.
Nguồn Gốc Và Cấu Trúc Của Thần Bếp
Theo nghiên cứu từ sách “Đặc khảo về tín ngưỡng thờ gia thần” của tác giả Huỳnh Ngọc Trảng và Nguyễn Đại Phúc, bộ ba ông Táo (một bà Táo và hai ông Táo) không chỉ là đối tượng tôn kính mà còn có công dụng tạo thế cân bằng bền vững để đỡ nồi niêu, xoong chảo. Truy nguyên từ tư liệu dân tộc học của người Mường và các dị bản sự tích thần bếp, cơ cấu thần bếp nguyên thủy thực chất là “bộ tứ”.
Trong tập tục của người Mường, khi làm nhà mới, việc dựng bếp là bắt buộc. Họ cử hành lễ đặt ba hòn “đầu rau”: hòn chính gọi là “nục thầy” đặt thẳng góc với cột cái, hai hòn kia gọi là “nục theo”. Ngoài ra, còn có một hòn đá to hơn đặt cạnh, gọi là “nục chủ”, tạo thành một cấu trúc bền vững và thiêng liêng.
Tập tục tiễn ông Táo về trời không chỉ là một nghi lễ tâm linh, mà còn là dịp để gia đình sum họp, thể hiện lòng biết ơn và hy vọng vào một năm mới an lành, phúc lộc đầy nhà.
