Trong bối cảnh thế giới đối mặt đồng thời nhiều thách thức - từ biến đổi khí hậu, bất bình đẳng đến khủng hoảng thông tin - nếu hạ tầng vật chất tạo ra tăng trưởng thì sách và văn hóa đọc đang được định vị như một dạng “hạ tầng mềm” tạo nên năng lực tư duy, yếu tố cốt lõi quyết định khả năng thích ứng và phát triển bền vững của một xã hội.
Vai trò của sách trong phát triển bền vững
Trung tâm Tài nguyên SDG (RELX) cho biết, ngành xuất bản ngày càng được coi là tác nhân trực tiếp thúc đẩy các Mục tiêu Phát triển bền vững (SDG) trong Chương trình nghị sự 2030 của Liên hợp quốc. Sách góp phần truyền tải tri thức, định hình nhận thức, tạo đồng thuận và thúc đẩy hành động, từ giáo dục (SDG 4), bình đẳng giới (SDG 5) đến giảm bất bình đẳng (SDG 10) và xây dựng thể chế hiệu quả (SDG 16).
Sáng kiến Hiệp ước các nhà xuất bản về Mục tiêu Phát triển bền vững (SDG Publishers Compact) với khoảng 300 nhà xuất bản tham gia cho thấy ngành xuất bản đang chuyển từ “phản ánh” sang “tham gia giải pháp”.
Thách thức về tri thức và bất bình đẳng
Dữ liệu của Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên hợp quốc (UNESCO) cho thấy tỷ lệ biết chữ toàn cầu đạt khoảng 87%, song vẫn còn 739 triệu người mù chữ, trong đó khoảng 70% là phụ nữ. Tình trạng này tập trung chủ yếu tại Nam Á và châu Phi cận Sahara - những khu vực chịu nhiều áp lực phát triển - phản ánh mối liên hệ trực tiếp giữa thiếu hụt tri thức và bất bình đẳng.
Ở chiều ngược lại, các quốc gia phát triển duy trì tỷ lệ biết chữ hơn 96%, gắn với đầu tư dài hạn vào hệ sinh thái tri thức. Tuy nhiên, thách thức không chỉ nằm ở tiếp cận mà còn ở chất lượng: Khoảng 251 triệu trẻ em và thanh thiếu niên toàn cầu chưa đạt kỹ năng đọc viết cơ bản dù đã đến trường. Ngôn ngữ cũng là rào cản đáng kể khi thị trường xuất bản toàn cầu vẫn tập trung vào một số ngôn ngữ lớn, trong khi trẻ em học tốt nhất bằng tiếng mẹ đẻ. Vì vậy, các sáng kiến xuất bản đa ngôn ngữ đang được thúc đẩy như một phần của chiến lược phát triển bền vững.
Kinh nghiệm từ các quốc gia
Thực tiễn tại các quốc gia cho thấy rõ vai trò của sách. Mỗi quốc gia có một “hệ sinh thái” đọc sách riêng biệt:
- Nhật Bản có văn hóa Tachiyomi (đứng đọc sách tại cửa hàng), tích hợp việc đọc vào hệ thống giao thông công cộng và giáo dục từ mẫu giáo.
- Hàn Quốc phát triển mạnh thư viện số và xuất bản điện tử, với hơn 90% người trưởng thành đọc ít nhất một cuốn sách mỗi năm.
- Ấn Độ là quốc gia dành nhiều thời gian đọc nhất, mỗi người dành trung bình hơn 10 giờ/tuần để đọc.
- Israel được gọi là “dân tộc của sách”, nơi đọc sách là một nghi lễ tôn giáo và truyền thống gia đình, trẻ em được khuyến khích tranh luận về nội dung sách.
- Phần Lan duy trì hơn 700 thư viện cho 5,5 triệu dân, với tỷ lệ mượn sách thư viện cao nhất thế giới, mức mượn trung bình hơn 10 cuốn/người/năm, thư viện được xây dựng như những “phòng khách công cộng” hiện đại, đa năng, phản ánh văn hóa đọc thấm sâu vào đời sống.
- Đức được coi là “thánh địa” của ngành xuất bản, nơi tổ chức các hội chợ sách lớn nhất thế giới (Frankfurt Book Fair) và bảo hộ giá sách để hỗ trợ các nhà sách nhỏ.
- Tại Kenya, các mô hình thư viện lưu động và sách giá rẻ góp phần thu hẹp khoảng cách tri thức.
Những kinh nghiệm này cho thấy mọi con đường phát triển đều đi qua sách.
Xuất bản - ngành kinh tế quy mô lớn
Không chỉ mang ý nghĩa xã hội, xuất bản còn là ngành kinh tế quy mô lớn, trị giá khoảng 140-150 tỷ USD toàn cầu. Sách điện tử và sách nói mở rộng khả năng tiếp cận, trong khi sách in vẫn giữ vai trò quan trọng trong giáo dục.
Bản quyền - nền móng của sáng tạo
Nếu sách là nền tảng của tri thức, thì bản quyền là nền móng của sáng tạo. Trong kỷ nguyên số, mối quan hệ này càng trở nên rõ nét. Internet giúp nội dung lan tỏa nhanh nhưng cũng làm gia tăng vi phạm bản quyền. Dữ liệu từ công ty MUSO (Anh) cho thấy, năm 2024 có 216,3 tỷ lượt truy cập vào các website vi phạm bản quyền, riêng lĩnh vực xuất bản chiếm khoảng 66 tỷ lượt. Mỗi năm, khoảng 4 triệu bản sách bị tải lậu, gây thiệt hại 300 triệu USD cho ngành xuất bản. Tổng thiệt hại của ngành nội dung số có thể lên tới hơn 75 tỷ USD/năm và dự báo sẽ là 125 tỷ USD vào năm 2028 nếu không có biện pháp hiệu quả.
Trong bối cảnh đó, Tổ chức Sở hữu trí tuệ thế giới (WIPO) nhấn mạnh, bản quyền không phải là rào cản mà là điều kiện để tri thức được tạo ra. Khi trí tuệ nhân tạo (AI) tham gia sâu vào sáng tạo nội dung, yêu cầu xây dựng khung pháp lý cân bằng giữa đổi mới và bảo vệ quyền tác giả càng trở nên cấp thiết.
