Trong kinh điển Phật giáo, Hoàng hậu Maya đã sinh Thái tử Tất Đạt Đa tại vườn Lâm Tỳ Ni, dưới cây vô ưu (Saraca indica). Theo truyền thuyết, khi bà cùng đoàn tùy tùng về quê ngoại để sinh con đầu lòng theo tập tục Ấn Độ cổ, bà dừng lại nghỉ ngơi tại vườn Lâm Tỳ Ni. Khi đi dưới cây vô ưu, thấy hoa nở rộ, hương thơm ngào ngạt, bà đưa tay vin cành cây và trở dạ sinh Thái tử, người sáng lập Phật giáo sau này.
Ba loài cây thiêng trong cuộc đời Đức Phật
Kinh điển Phật giáo ghi nhận ba loài cây thiêng gắn liền với các sự kiện trọng đại: cây vô ưu khi Phật đản sinh tại vườn Lâm Tỳ Ni, cây bồ đề (Ficus religiosa) khi Phật thành đạo tại Bồ Đề Đạo Tràng, và cây sala khi Phật nhập Niết bàn tại Câu Thi Na. Điểm sâu sắc là sự ra đời của Đức Phật không diễn ra trong cung điện quyền lực, mà giữa thiên nhiên. Hình ảnh người mẹ vịn cành cây biểu tượng cho sự sống, sự sinh thành, phúc lành và hòa hợp giữa con người với vũ trụ.
Cây sala ở Việt Nam thường bị nhầm với cây nào?
Ở Việt Nam, nhiều người gọi cây đầu lân (ngọc kỳ lân) là cây sala, nhưng loài này khác với cây sala trong truyền thống Ấn Độ. Cây ngọc kỳ lân có nguồn gốc từ Guyana (Nam Mỹ), phổ biến ở rừng tân nhiệt đới, sau đó được trồng nhiều ở Ấn Độ, Nam Á và Đông Nam Á. Nhiều chùa Việt trồng loại cây này và gọi là cây sala vì hoa lớn, mọc từ thân, mùi thơm đặc biệt tạo cảm giác linh thiêng. Đây là ví dụ thú vị về sự hòa trộn giữa tín ngưỡng dân gian, văn hóa Phật giáo và tên gọi thực vật theo thời gian. Cần phân biệt tên dân gian, tên thực vật học và biểu tượng tôn giáo.
Ý nghĩa biểu tượng của cảnh Hoàng hậu Maya vịn cành cây
Hình ảnh Hoàng hậu Maya vịn cành cây không chỉ là chi tiết trang trí. Trong văn hóa Ấn Độ cổ, cây gắn với sinh sản, phồn thịnh, che chở và năng lượng sống. Cảnh Phật đản sinh dưới cành cây cho thấy sự ra đời ấy là một sự kiện thiêng liêng. Đức Phật sinh ra giữa thiên nhiên gợi ý rằng chân lý giác ngộ không tách rời đời sống. Phật giáo khởi đầu bằng hình ảnh rất người: một người mẹ, một khu vườn, một cành cây, một sự sống mới.
Cây sala gắn với sự kiện nhập Niết bàn
Cây sala, đặc biệt là hai cây sala song thọ, gắn với sự kiện Đức Phật nhập Niết bàn tại Kusinara (Kushinagar). Theo kinh Mahāparinibbāna Sutta, Đức Phật bảo Tôn giả A-nan chuẩn bị chỗ nằm giữa hai cây sala, đầu hướng bắc. Ngài nằm nghiêng bên phải, tỉnh thức và an nhiên trước lúc nhập Niết bàn. Hai cây sala nở hoa trái mùa, hoa rơi xuống thân Đức Phật như thiên nhiên bày tỏ sự kính lễ. Tuy nhiên, Đức Phật dạy rằng sự cúng dường cao quý nhất là thực hành chánh pháp đúng đắn.
