Ở vùng cao phía Bắc, những nếp nhà trình tường một hoặc hai tầng của đồng bào Tày, Nùng, H'Mông, Hà Nhì được hình thành từ điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng đặc thù và tập quán sinh hoạt. Tùy theo đặc trưng kết cấu đất và địa thế, mỗi tộc người có cách xử lý kỹ thuật trình tường riêng. Nhìn chung, ngôi nhà gồm bốn hạng mục chính: móng nhà bằng đá; vách tường đất dày 40-60 cm, có khi tới 80 cm, được nện kỹ, quánh chặt, bám dính bền vững; mái lợp ngói âm dương hoặc cỏ tranh bó thành tấm; hệ thống cột gỗ, cửa sổ, cửa ra vào, hành lang và thang gỗ. Tường đất dày giúp giữ ấm mùa đông, mát mùa hè, tạo nên kiến trúc thuận tự nhiên.
Thực trạng mai một
Tuy nhiên, trên tiến trình phát triển hướng tới cuộc sống tiện nghi hơn, những nếp nhà trình tường ở vùng núi cao ngày càng thưa vắng. Anh Phà Thó Suy, 46 tuổi, một trong năm thợ Hà Nhì sửa lại ngôi nhà lần này, chia sẻ: “Nhà truyền thống tại Y Tý dần dần bị mai một”. Trong khi kiến trúc hiện đại đang nỗ lực hòa nhịp với thiên nhiên, thì kiến trúc truyền thống thuận tự nhiên lại đứng trước nguy cơ biến mất. Nghịch lý này cần được hóa giải bởi cộng đồng và chính quyền địa phương, để tránh tương lai gần, khi muốn biết về nếp nhà xưa, người ta chỉ còn cách đến bảo tàng ở Thủ đô.
Nguyên nhân và thách thức
Điều đáng nói, những câu chuyện phía sau các đợt sửa chữa, gia cố ngôi nhà rông của đồng bào Ba Na, nhà dài của đồng bào Ê Đê, khuôn viên nhà của đồng bào Chăm tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam gần đây cho thấy, tại nhiều địa phương, các ngôi nhà và khuôn viên nhà truyền thống không chỉ ít dần mà còn thường không giữ được nguyên bản. Chúng bị pha trộn nhiều vật liệu công nghiệp, làm nhòe, mờ dần triết lý kiến trúc thuận theo tự nhiên. Sự mai một này không chỉ là mất mát về vật chất mà còn là sự phai nhạt bản sắc văn hóa của các dân tộc vùng cao.
