Bộ sách "Nếp cũ" gồm bốn cuốn: Con người Việt Nam; Tín ngưỡng Việt Nam; Làng xóm Việt Nam; Hội hè đình đám, do tác giả Toan Ánh biên soạn và Nhà xuất bản Trẻ ấn hành, mang đến cho độc giả những hiểu biết sâu sắc về cội nguồn dân tộc, phong tục tập quán và lễ nghĩa phong hóa của ông cha ta từ xưa đến nay.
Ngày giỗ đầu – Tiểu tường
Ngày giỗ đầu, còn gọi là ngày tiểu tường, là ngày kỷ niệm một năm người thân qua đời. Trong ngày này, con cháu vẫn mặc tang phục như ngày đưa ma để tỏ lòng thương nhớ chưa nguôi. Đây là dịp để gia đình tưởng nhớ và cúng tế người đã khuất.
Ý nghĩa của ngày giỗ trong văn hóa Việt
Giỗ là ngày kỷ niệm người chết qua đời, thường gọi là kỵ nhật. Sau khi an táng, con cháu trở lại cuộc sống thường nhật, nhưng hàng năm vào ngày mất, dù bận rộn cũng phải làm giỗ. Người ta thường nói "làm giỗ" chứ không nói "cúng giỗ", vì chỉ những người theo tôn giáo có thờ cúng tổ tiên mới cúng, còn người thân đã khuất chỉ làm giỗ mà không cúng. Trong ngày giỗ, gia chủ thường làm cỗ mời thân bằng quyến thuộc, ở nông thôn đây còn là dịp "trả nợ miệng".
Quy mô giỗ to hay nhỏ tùy thuộc vào gia cảnh, số lượng con cháu và mối quan hệ với người đã khuất. Giỗ cha mẹ, ông bà thường được tổ chức lớn, trong khi giỗ anh em, chú bác hay các bậc cao tằng tổ khảo, tỷ thường chỉ làm giỗ mọn, cúng đơn sơ trong nhà.
Tục lệ đốt vàng mã trong ngày giỗ
Đốt vàng mã là phong tục lâu đời trong ngày giỗ, đặc biệt là ngày giỗ đầu. Vào ngày tiểu tường, các gia đình khá giả thường sắm đủ đồ dùng để đốt cho người chết: quần áo, giường màn, bát đĩa, gà vịt, thậm chí xe cộ, thuyền bè. Quan niệm "dương sao, âm vậy" khiến người ta tin rằng những vật dụng này sẽ theo người khuất sang thế giới bên kia. Trong lễ đốt mã còn có hình nhân bằng giấy, được cho là sẽ hóa thành người hầu hạ dưới âm phủ nhờ pháp thuật của pháp sư.
Tục đốt hình nhân có nguồn gốc từ thời phong kiến, khi người đàn ông chết thì vợ cả, vợ lẽ và nô lệ thường bị chôn theo. Về sau, người ta thay thế bằng hình nhân để tránh sự tàn khốc. Ngày nay, dù nhiều người cho rằng đốt mã là vô lý, nhưng vẫn duy trì vì không muốn trái ý người thân và sợ mang tội nếu bỏ qua.
Kiêng gọi tên tổ tiên
Một tục lệ khác của người Việt là kiêng gọi tên tổ tiên. Khi con cháu làm điều sai trái, bị người khác réo tên ông bà, cha mẹ đã khuất ra mà chửi rủa là một điều tủi hổ lớn lao. Điều này thể hiện lòng tôn kính sâu sắc đối với người đã mất.
Bộ sách "Nếp cũ" không chỉ giúp độc giả hiểu về cội nguồn mà còn gìn giữ những giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc.
