Khâu thẩm định bản thảo – then chốt nâng cao chất lượng sách
Trước yêu cầu nâng cao chất lượng quy trình thẩm định và biên tập sách, lãnh đạo các nhà xuất bản (NXB) cùng Hội Xuất bản Việt Nam nhấn mạnh cần quan tâm tới công tác thẩm định, biên tập và đào tạo người làm nghề. Công tác thẩm định – biên tập liên quan tới xây dựng hệ thống biên tập, phân cấp các mức độ nội dung; trong khi đào tạo bao gồm tự học của biên tập viên (BTV), đào tạo nội bộ NXB, đào tạo từ cơ sở giáo dục, cơ quan quản lý và tổ chức xã hội – nghề nghiệp.
Thách thức lớn nhất của BTV là thực hiện “nhiệm vụ kép”: tỉnh táo phát hiện các quan điểm sai, đồng thời có bản lĩnh khuyến khích những bản thảo có tìm tòi mới và thái độ xây dựng. Ông Lê Huy Hòa – nguyên Giám đốc, Tổng biên tập NXB Lao Động, bà Phạm Thị Thinh – Phó giám đốc, Phó tổng biên tập NXB Chính trị quốc gia Sự thật, và bà Vũ Thị Quỳnh Liên – Tổng biên tập NXB Kim Đồng đều cho rằng khâu thẩm định đóng vai trò “sàng lọc” chất lượng bản thảo.
Phân loại bản thảo theo cấp độ để biên tập hiệu quả
Theo ý kiến tổng hợp từ các chuyên gia, khi tiếp nhận bản thảo, có thể chia làm ba cấp độ. Một là bản thảo có tính hệ thống trình bày nội dung vi phạm Luật Xuất bản, cần loại bỏ. Hai là bản thảo “vùng xám” – có ý tưởng tốt, triển vọng nhưng bộc lộ một số nhận định, ý kiến chưa đúng hoặc cách diễn đạt không tốt. Với loại này, BTV cần trân trọng cái đúng, thẳng thắn phản biện cái sai để điều chỉnh. Ông Lê Huy Hòa nhận định BTV làm việc kỹ càng cùng tác giả để thuyết phục tác giả điều chỉnh cái sai, bảo vệ cái hay. Đây là vùng bản thảo khó nhất, đòi hỏi trình độ BTV. Các xuất bản phẩm thể hiện quan điểm về chính trị, triết học, văn hóa, tôn giáo, dân tộc, lịch sử, nghiên cứu sáng tác văn học nghệ thuật, sách về quan hệ đối ngoại, sách dịch cần sự cẩn trọng trong biên tập. Ba là bản thảo dịch có một số quan điểm không phù hợp từ tác giả nước ngoài, biên tập cần chọn lọc, chú thích rõ ràng hoặc lược bỏ.
Đào tạo biên tập viên: kỹ năng tự học và ứng dụng AI
Từ góc nhìn của cơ sở giáo dục, bà Vũ Thùy Dương – Trưởng khoa Xuất bản, Học viện Báo chí và Tuyên truyền – cho biết chương trình đào tạo hiện nay tập trung rèn luyện bản lĩnh chính trị, đạo đức, kỹ năng nghề nghiệp, pháp luật xuất bản và bản quyền (bao gồm bản quyền nội dung số). Các nội dung này được phân bổ hợp lý, góp phần hình thành ý thức trách nhiệm xã hội, chuẩn mực nghề nghiệp và bản lĩnh chính trị. Nhà trường khuyến khích sinh viên vận dụng kiến thức qua các câu lạc bộ, vừa nâng cao năng lực chuyên môn vừa bồi dưỡng bản lĩnh chính trị. Bà Vũ Thùy Dương nhấn mạnh: trong môi trường xuất bản phát triển nhanh và nhiều thách thức, dạy sinh viên kỹ năng tự học là điều quan trọng. Khoa đã áp dụng phương pháp giảng dạy tích cực như đánh giá đồng đẳng (peer review), lớp học đảo ngược để khuyến khích tư duy phản biện. Việc tích hợp công nghệ và trí tuệ nhân tạo (AI) vào học tập giúp biên tập viên tương lai có thêm công cụ nghiên cứu, rà soát thông tin.
Nhà xuất bản chủ động đào tạo, hướng tới chuẩn quốc tế
Ông Đỗ Quang Dũng – Phó chủ tịch chuyên trách Hội Xuất bản Việt Nam – nhận định chương trình đào tạo hiện mang tính tổng quan hơn trước, công việc biên tập đi vào chi tiết nên khó đưa hết trách nhiệm cho cơ sở giáo dục. Bà Vũ Thị Quỳnh Liên – Tổng biên tập NXB Kim Đồng – cho rằng NXB cần chủ động có chương trình đào tạo. NXB thường xuyên tổ chức khóa đào tạo nội bộ về kiến thức pháp luật, chủ trương của Đảng và Nhà nước, cử biên tập viên tham gia lớp bồi dưỡng, thi Chứng chỉ BTV, tham dự Hội nghị tập huấn của Cục Xuất bản, In và Phát hành (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch). Ngoài ra, BTV cần nâng cao năng lực biên tập theo thang đo quốc tế. NXB Kim Đồng tổ chức các lớp đào tạo về AI, đưa BTV đi thực tế tại Hội sách quốc tế Frankfurt, Bologna để học hỏi kinh nghiệm, và đi thực tế tại địa phương để tìm kiếm, kiểm chứng tư liệu, ý tưởng mới.
Cần cơ chế để hội nghề nghiệp tham gia đào tạo, bồi dưỡng nghiệp vụ
Tổng biên tập NXB Kim Đồng nhận định Hội Xuất bản Việt Nam có thể tổ chức hội thảo về Luật sở hữu trí tuệ, khóa đào tạo ứng dụng công nghệ số trong xuất bản, giúp các đơn vị chuyên nghiệp hóa. “Hội có thể là trung gian kết nối chuyên gia xuất bản, tác giả, họa sĩ nước ngoài đến chia sẻ kinh nghiệm về quy trình xuất bản tiên tiến cho các đơn vị trong nước”, bà Vũ Thị Quỳnh Liên cho biết. Ông Đỗ Quang Dũng cho biết Hội mong muốn góp sức đào tạo nhân lực từ lâu. “Ban hành và tổ chức thực hiện quy định về đạo đức nghề nghiệp” và “bồi dưỡng đạo đức nghề nghiệp, nghiệp vụ” là hai nhiệm vụ lớn của Hội. Hội Xuất bản là tổ chức của những người làm nghề giàu kinh nghiệm, có thể tổ chức các khóa đào tạo nghiệp vụ bổ sung. Tuy vậy, cần có quy định, cơ chế rõ ràng trong Luật Xuất bản làm cơ sở để Hội thực hiện. Với tính chất nghề nghiệp đặc thù và yêu cầu phát triển thành ngành công nghiệp văn hóa, việc đào tạo, bồi dưỡng nghiệp vụ biên tập cần được chú trọng. Nhiệm vụ này đòi hỏi sự linh hoạt, nhanh nhạy thị trường và kinh nghiệm chuyên môn sâu sắc, cần phối hợp giữa cơ sở giáo dục và tổ chức nghề nghiệp – xã hội, quy tụ nhiều chuyên gia.
