Nghệ nhân Đỗ Văn Lan (còn gọi là Ba Lan, 80 tuổi, trú thôn Phú Gia, xã Xuân An, tỉnh Gia Lai) hiện còn lưu giữ nhiều chiếc nón ngựa cổ quý giá, trong đó có những chiếc đã hơn 300 năm. Bộ sưu tập này không chỉ có giá trị vật chất cao mà còn chứa đựng những câu chuyện lịch sử đặc biệt.
Chiếc nón hơn 126 năm và chiếc nón 300 tuổi
Chiếc nón ngựa do ông cố của ông Ba Lan để lại qua nhiều đời nay đã hơn 126 năm. Phần chụp (chóp nón) của chiếc nón này được làm từ mai con đồi mồi (rùa biển). Có người từng trả giá hơn 100 triệu đồng nhưng ông Ba Lan nhất quyết không bán. Ông bọc chiếc nón bằng một lớp nilon bên ngoài để bảo vệ phần lá.
Một chiếc nón khác trong bộ sưu tập đã hơn 300 năm, gắn liền với lịch sử nghĩa quân Tây Sơn thời vua Quang Trung. Ông Ba Lan cho biết chiếc nón này từng được người mua trả tới 150 triệu đồng nhưng ông vẫn giữ lại. Phần chụp bằng kim loại trên đỉnh nón có hình Long – Lân – Quy – Phụng, dành riêng cho các quan lớn đội.
Đặc điểm và giá trị của nón ngựa Phú Gia
Nón ngựa Phú Gia được làm thủ công tỉ mỉ từ các vật liệu chính như lá kè mỡ (lá cọ), rễ dứa, cây giang (giống tre, nứa). Những nguyên liệu này không chỉ chống mối mọt mà còn rất bền, dẻo. Tên gọi “nón ngựa” xuất phát từ độ dẻo dai, bền bỉ của nón, thích hợp để đội khi cưỡi ngựa.
Thời xưa, nón ngựa chỉ dành cho giới phong lưu, quyền quý. Những chiếc nón có chụp bạc, chạm trổ hình rồng phượng trên đỉnh là biểu tượng của địa vị. Tùy theo phẩm hàm của quan lại mà họa tiết trên nón được thêu khác nhau. Giới phong lưu thường chuộng mẫu mai, lan, cúc, trúc – biểu tượng của sự thanh tao, đài các. Riêng nón của quân lính nghĩa quân Tây Sơn, phần chụp bằng kim loại không có các linh vật.
Chiếc nón có chụp bạc, vàng được điêu khắc công phu mà ông Ba Lan giữ đã hơn 300 tuổi, được ông định giá khoảng 170 triệu đồng. Bên trong mỗi chiếc nón đều được làm thủ công tỉ mỉ, phần chụp bằng hỗn hợp kim loại do người xưa chế tác vô cùng quý giá.
Niềm đam mê làm nón và danh hiệu làng nghề truyền thống
Dù tuổi đã cao, ông Ba Lan vẫn say mê làm nón lá theo từng đơn đặt hàng. Có chiếc nón ông phải làm 40 ngày mới xong, giá trị khoảng 30 triệu đồng. Một chiếc nón do một nhà hàng ở Quy Nhơn đặt riêng, ông Ba Lan mất 20 ngày để hoàn thành. Ông ví von rằng làm nón Phú Gia giống như xây một căn “biệt thự” vì phải trải qua nhiều công đoạn phức tạp.
Ngày 1/6/2026, UBND tỉnh Gia Lai đã ban hành quyết định công nhận Làng nghề truyền thống Nón ngựa Phú Gia tại thôn Phú Gia, xã Xuân An, tỉnh Gia Lai. Quyết định dựa trên quy định của Chính phủ về phát triển ngành nghề nông thôn và Quyết định số 32 ngày 14/10/2025 của UBND tỉnh ban hành quy chế phối hợp về quản lý làng nghề, ngành nghề nông thôn và công nhận nghề truyền thống, làng nghề, làng nghề truyền thống trên địa bàn tỉnh Gia Lai.
