Không chỉ là nơi phát hiện chiếc hộp đựng xá lị bằng vàng độc đáo nhất Việt Nam, Nhạn Tháp còn được biết đến như một công trình kiến trúc Phật giáo đặc biệt, được xây dựng mà không sử dụng bất kỳ loại vôi vữa hay chất kết dính nào.
Vị trí và lịch sử của Nhạn Tháp
Đền Hồng Long tọa lạc bên tả ngạn sông Lam, thuộc xã Kim Liên (trước đây là xã Hồng Long, huyện Nam Đàn cũ), tỉnh Nghệ An. Ngôi đền thờ Uy Minh Vương Lý Nhật Quang, người có công khai hoang, lập ấp, gây dựng nên những làng mạc trù phú hai bên bờ sông Lam. Phía bên phải chính điện của đền là di tích Nhạn Tháp, một công trình Phật giáo độc đáo được xây dựng vào giữa thế kỷ VII. Theo truyền thuyết, ngọn tháp cổ này từng có 13 tầng và được xem là ngọn tháp Phật giáo cổ xưa nhất nước ta. Qua nhiều biến cố lịch sử, hiện nay công trình chỉ còn lại phần đế tháp.
Khai quật và phát hiện quan trọng
Năm 1985, Viện Khảo cổ học phối hợp với Sở Văn hóa Thông tin Nghệ An đã tiến hành khai quật Nhạn Tháp. Kết quả cho thấy mặt bằng chân tháp có cạnh Nam - Bắc dài 9,6m, cạnh Đông - Tây dài 9m. Phần chân tháp cao 2,3m gồm hai bộ phận: đế cao 0,7m và bệ cao 1,6m. Trong quá trình khai quật, các nhà khảo cổ đã tìm thấy một chiếc hộp bằng vàng, bên trong chứa khoảng một phần ba là than tro. Trên bề mặt lớp than tro có hai nửa hình tròn màu trắng đục, trong suốt và mỏng như vỏ trứng gà, đó chính là xá lị. Phát hiện này cho thấy Phật giáo đã du nhập vào Việt Nam từ rất sớm.
Hộp đựng xá lị bằng vàng - Bảo vật quốc gia
Hộp đựng xá lị có kích thước dài 8cm, rộng 5cm, cao 5,5cm. Phần nắp có bốn rìa cạnh hơi lõm xuống, giống như rìa mái nhà, trên đỉnh nắp có băng trang trí hoa văn hoa cúc tròn với 6 cánh nhỏ. Thân hộp xung quanh được trang trí băng hoa văn hoa sen cách điệu. Ngày 25/12/2017, hộp đựng xá lị bằng vàng này chính thức được công nhận là bảo vật Quốc gia. Theo Hội Kỷ lục gia Việt Nam, đây là hộp đựng xá lị Phật duy nhất được tìm thấy ở Việt Nam từ trước đến nay.
Kiến trúc độc đáo không dùng vôi vữa
Ông Hoàng Văn Kiểm, Giám đốc Trung tâm nghiên cứu lịch sử và văn hóa địa phương tỉnh Nghệ An, cho biết các dấu tích còn lại của Nhạn Tháp cho thấy đây là một công trình kiến trúc vô cùng độc đáo. Bốn cạnh của tháp được xây theo lối giật cấp, mạch không trùng khít, các viên gạch được đặt một cách hỗn độn. Gạch sử dụng để xây tháp có nhiều mẫu mã, kích thước, hoa văn khác nhau, ít nhất có hơn 10 loại. Có loại gạch đất nung, có loại đã nung thành sành. Dù trải qua hơn một nghìn năm, đa số viên gạch vẫn khá nguyên vẹn, màu sắc đẹp, không bị rêu mốc dù phơi ngoài mưa nắng.
Đặc biệt, các viên gạch có một mặt nhám, được chồng khít lên nhau mà hoàn toàn không dùng đến vôi vữa hay chất kết dính. Tại đây, các nhà khảo cổ còn phát hiện những viên gạch trang trí có hình đức Phật tọa trên hoa sen.
Hướng phát triển du lịch tâm linh
Bà Phạm Thị Dịu, Trưởng phòng Văn hóa - Xã hội xã Kim Liên, cho biết trong đề án phát triển du lịch, địa phương đã đưa di tích Nhạn Tháp vào tour du lịch văn hóa tâm linh nhằm giới thiệu, quảng bá đến du khách thập phương khi về thăm quê hương Chủ tịch Hồ Chí Minh, qua đó phát huy hơn nữa ý nghĩa văn hóa, lịch sử, tôn giáo của công trình này. Tuy nhiên, do ngân sách còn hạn chế, địa phương mới chỉ có thể cải tạo cảnh quan và dự kiến lắp mái che để bảo vệ dấu tích còn lại của công trình kiến trúc độc đáo này.
