Nhà thờ Mằng Lăng: Kiến trúc Gothic hơn trăm năm và kho tàng chữ Quốc ngữ
Theo tài liệu của Giáo phận Quy Nhơn và sách Phú Yên - miền đất ước vọng (NXB Trẻ, 2024) của tác giả Trần Huiền Ân, nhà thờ Mằng Lăng được xác định là công trình tôn giáo được xây dựng sớm nhất trên đất Phú Yên. Đồng thời, nó cũng thuộc nhóm những nhà thờ cổ nhất tại khu vực duyên hải Nam Trung Bộ. Trải qua hơn 130 năm tồn tại, công trình này vẫn giữ được dáng vẻ nguyên sơ, trở thành biểu tượng văn hóa - tôn giáo đặc sắc của miền đất được mệnh danh "hoa vàng trên cỏ xanh".
Hành trình xây dựng qua hai thế kỷ
Nhà thờ Mằng Lăng được khởi công xây dựng vào năm 1892 dưới sự chỉ đạo của linh mục người Pháp Joseph de La Cassagne, thường được gọi là Cố Xuân. Sau 8 năm thi công, khi công trình vẫn còn dang dở, cha Cố Xuân đã qua đời. Phần việc còn lại được giao cho linh mục Antoine Wendling đảm nhận và hoàn thiện vào năm 1907. Từ đó đến nay, nhà thờ Mằng Lăng đã lặng lẽ chứng kiến bao biến động lịch sử, từ thiên tai cho đến chiến tranh, nhưng vẫn sừng sững giữa làng quê ven sông, như một chứng nhân bền bỉ của thời gian.
Kiến trúc Gothic với nét giao thoa Đông - Tây độc đáo
Được xây dựng trên khuôn viên rộng khoảng 5.000 m², nhà thờ Mằng Lăng mang đậm phong cách kiến trúc Gothic đặc trưng của châu Âu. Bố cục tổng thể đối xứng chặt chẽ, những mái vòm đỉnh nhọn vươn cao tạo cảm giác thanh thoát và hướng thượng - đây chính là tinh thần cốt lõi của kiến trúc tôn giáo phương Tây thời Trung cổ.
Công trình được tổ chức theo cấu trúc ba tầng thống nhất:
- Tầng dưới: Gồm ba hốc cửa vào sâu và cao, thiết kế theo dạng vòm nhọn, vừa tạo sự vững chãi, vừa mở ra không gian chuyển tiếp từ đời sống trần tục sang thế giới của đức tin.
- Tầng giữa: Là hệ thống cửa sổ lớn bố trí đối xứng, tận dụng tối đa ánh sáng tự nhiên, khiến không gian bên trong luôn thoáng đãng và linh thiêng.
- Tầng trên cùng: Là hành lang và hai tháp chuông vươn cao cân xứng, chính giữa đặt thập tự giá, biểu tượng thiêng liêng của Kitô giáo.
Dù mang phong cách kiến trúc có nguồn gốc châu Âu, nhà thờ Mằng Lăng không tạo cảm giác xa lạ với văn hóa bản địa. Nếu kiến trúc Gothic phương Tây thường gắn với các chi tiết điêu khắc cầu kỳ, thì ở đây, các họa tiết trang trí lại mộc mạc và tiết chế. Hoa lá, gợn sóng - những hình ảnh quen thuộc trong mỹ thuật phương Đông - được chạm trổ tinh tế, vừa đủ để tạo điểm nhấn, vừa giữ được sự hài hòa.
Sự giao thoa Đông - Tây còn thể hiện rõ nét ở chất liệu xây dựng. Theo cha Hân, cha phó nhà thờ Mằng Lăng, vữa xây tường được trộn từ đường mật, vôi và cát, một công thức dân gian quen thuộc. Nhờ vậy, qua bao mùa mưa nắng, tường nhà thờ vẫn bền bỉ và ít xuống cấp. Trên đỉnh hai bên hành lang, hình ảnh búp sen, biểu tượng Á Đông, được đúc nổi tinh tế, như một dấu ấn bản địa giữa không gian Gothic phương Tây.
Nơi lưu giữ cuốn sách Quốc ngữ đầu tiên của Việt Nam
Không chỉ là một công trình tôn giáo, nhà thờ Mằng Lăng còn được xem là "bảo tàng sống" của lịch sử chữ Quốc ngữ. Nơi đây đang lưu giữ Phép giảng tám ngày, cuốn sách Quốc ngữ đầu tiên của Việt Nam. Tác phẩm này gồm 319 trang, mỗi trang in hai cột: bên trái là tiếng Latin, bên phải là chữ Quốc ngữ sơ khai, do linh mục Alexandre de Rhodes cho in tại Roma (Ý) vào năm 1651.
Việc Phép giảng tám ngày được lưu giữ tại nhà thờ Mằng Lăng càng làm tăng thêm giá trị lịch sử và văn hóa của công trình này. Vừa là thánh đường, vừa là không gian lưu giữ ký ức chữ viết, chính giá trị kép ấy đã khiến nhà thờ Mằng Lăng vượt ra ngoài phạm vi một giáo xứ, trở thành điểm nhấn văn hóa đặc biệt và có sức hút lớn.
Điểm đến du lịch văn hóa hấp dẫn
Bên trái sân chính nhà thờ là khu hầm nhỏ được xây dựng trong lòng một quả đồi giả. Không gian này trưng bày nhiều tác phẩm điêu khắc, phù điêu kể lại cuộc đời và hành trình đức tin của Chân phước Anrê Phú Yên, thầy giảng trẻ tuổi đã tử đạo, biểu tượng cho giai đoạn đầu của Công giáo tại Việt Nam.
Theo ông Nguyễn Lê Vũ, Phó giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Đắk Lắk, nhà thờ Mằng Lăng đã được đưa vào danh mục công trình kiến trúc bảo tồn nhờ giá trị kiến trúc nghệ thuật và lịch sử đặc biệt. Gắn với các tour du lịch về gành Đá Đĩa, mỗi năm nhà thờ đón hàng nghìn lượt khách đến tham quan và tìm hiểu lịch sử chữ Quốc ngữ. Riêng năm 2025, ước tính có hơn 200.000 lượt khách đã đến với nhà thờ Mằng Lăng, minh chứng cho sức hút không ngừng của di sản này.
