Đại lễ Phật đản là một trong những lễ hội văn hóa tâm linh quan trọng nhất đối với hàng triệu phật tử trên toàn thế giới. Đây là dịp kỷ niệm ngày Đức Phật Thích Ca Mâu Ni ra đời, vào thế kỷ VII trước Công nguyên, với hình hài của một nhân vật lịch sử có thật. Trong số các nghi thức truyền thống của lễ Phật đản, nghi lễ tắm Phật là một trong những nghi thức phổ biến và được thực hành rộng rãi trong nhiều truyền thống Phật giáo khác nhau.
Nguồn gốc của nghi lễ tắm Phật
Nghi lễ tắm Phật bắt nguồn từ sự kiện Thái tử Tất Đạt Đa đản sinh tại vườn Lâm Tỳ Ni. Các bản kinh thuộc cả hai truyền thống Nam truyền và Bắc truyền đều ghi lại rằng, khi hoàng hậu Maya hạ sinh thái tử, từ trên không trung có hai dòng nước của chư thiên, một ấm một mát, tưới xuống để tắm cho hoàng hậu và thái tử. Sự kiện này được ghi chép trong kinh Đại bổn (Trường Bộ II), kinh Hy hữu vị tằng hữu pháp (Trung Bộ III), cũng như trong lời mở đầu của bản chú giải truyện Bổn Sanh (Nidanakatha).
Ngày nay, nghi lễ này vẫn được duy trì trong hầu hết các cộng đồng Phật giáo khắp nơi, như một cách để tỏ lòng tôn kính và hân hoan đối với sự xuất hiện của đấng Giác ngộ trên cuộc đời này. Hai dòng nước lạnh và nóng tượng trưng cho hai cảnh giới thuận và nghịch của cuộc đời, những niềm vui và nỗi buồn, sướng khổ mà tất cả mọi người sinh ra trên thế gian đều phải trải qua. Thái tử Tất Đạt Đa đã chịu đựng được hai dòng nước đó, và sau này trở thành Đức Phật Thích Ca.
Lịch sử nghi lễ tắm Phật tại Việt Nam
Trải dài theo dòng lịch sử dân tộc, ngày lễ Phật đản cùng nghi thức tắm Phật đã trở thành một nét sinh hoạt tâm linh cao đẹp. Lễ tắm Phật được tổ chức lần đầu tiên ở nước ta vào năm Nhâm Tý (1072), dưới triều vua Lý Nhân Tông. Theo Đại Việt sử ký toàn thư và Đại Việt sử lược, vào ngày mồng 8 tháng Tư năm Nhâm Tý, vua Lý Nhân Tông đã dự xem lễ tắm Phật. Cũng theo sử sách, cứ mỗi tháng vào các ngày rằm, mồng 1 và đặc biệt là ngày mồng 8 tháng Tư, nhà vua thường đến chùa Diên Hựu để làm lễ cầu phúc và thiết lễ tắm Phật.
Cách thực hành nghi lễ tắm Phật đúng ý nghĩa
Để thực hành nghi lễ tắm Phật đúng cách, các phật tử thường nấu nước với hoa nhài, hoa cúc, quế... và chờ nước nguội, sau đó đổ vào chậu và rải thêm hoa nhài tươi. Một số nơi giản tiện hơn thì dùng nước mưa hoặc nước lọc tinh sạch đun sôi. Khi làm lễ xong, nước này có thể được thọ dụng (sử dụng để uống).
Người con Phật thực hiện lễ tắm Phật đúng ý nghĩa cần hội đủ ba yếu tố: niềm tin, lòng thành kính và tâm bình đẳng. Sự tôn kính và lòng nhiệt thành đối với Đức Phật, dựa trên nền tảng của chánh kiến, mới thực sự mang lại niềm tin trong sáng và sự an lạc đích thực, lâu dài.
Đến giờ hành lễ, đạo tràng trì tụng kinh sám hối theo nghi thức tắm Phật. Khi đến phần tắm Phật, mọi người đồng tụng kệ và chú tắm Phật, rồi lần lượt đi đến lễ đài, nơi tôn trí tượng Phật sơ sinh, chắp tay thành kính đảnh lễ, dùng tay phải múc nước nhẹ nhàng tưới lên Ngài. Trong nghi thức này, đại chúng sẽ múc từng gáo nước thơm rưới lên kim thân sơ sinh của Đức Phật theo thứ tự:
- Rưới nước lên vai trái với ý niệm nguyện từ bỏ những điều ác.
- Rưới nước lên vai phải với ý niệm nguyện làm những điều lành.
- Rưới nước từ đầu gối đến chân với ý niệm nguyện độ hết thảy chúng sinh.
Trong lúc tắm Phật, mỗi người cần lắng lòng thanh tịnh, quán tưởng dòng nước cam lộ tinh sạch này sẽ gội nhuần tâm tư. Những tâm niệm tham lam, sân hận và si mê của bản thân nhờ công đức này mà được tẩy sạch. Những suy nghĩ, lời nói và việc làm xấu ác cũng được xóa tan. Sau khi tắm Phật xong, lễ Phật rồi lui ra, người thực hành cảm thấy hoan hỷ, thân tâm trở nên thanh tịnh, mát mẻ, nhẹ nhàng.
Ý nghĩa sâu xa của nghi lễ tắm Phật
Nghi lễ tắm Phật không chỉ là một nghi thức tâm linh diễn ra trước tôn tượng Đức Phật sơ sinh, mà còn là dịp để mỗi người quay lại nhìn vào chính mình. Dòng nước được rưới lên vai Phật cũng là lời nhắc nhở con người gột rửa những bụi bặm trong tâm: sự nóng giận, ích kỷ, hơn thua, cố chấp và những tổn thương tích tụ trong đời sống hằng ngày. Tắm Phật là để thấy rằng, Phật không chỉ ở nơi điện thờ trang nghiêm, mà còn hiện hữu trong phần thiện lành, sáng suốt và từ bi nơi mỗi con người. Khi cúi xuống múc một gáo nước, phật tử cũng đang tự nhắc mình sống chậm lại, nói lời lành, nghĩ điều thiện và biết đối diện với thuận nghịch bằng một tâm thế an nhiên. Mùa Phật đản vì vậy không chỉ là ngày kỷ niệm Đức Phật ra đời, mà còn là dịp đánh thức vị Phật trong mỗi người.
