Trong nhiều năm qua, người khiếm thị tại Việt Nam đã phải đối mặt với nhiều rào cản khi tiếp cận nghệ thuật sân khấu. Tuy nhiên, bằng những cách tiếp cận mới, khoảng cách ấy đang dần được thu hẹp, giúp họ đến gần hơn với nghệ thuật biểu diễn.
Những giải pháp đột phá
Từ quá trình nghiên cứu tại Vương quốc Anh, anh Lương Linh, đồng sáng lập Sunbox, nhận thấy người khiếm thị có nhu cầu tiếp cận sân khấu nếu được hỗ trợ phù hợp. Họ cảm nhận thế giới bằng các giác quan còn lại, vì vậy bài toán không phải thay đổi bản chất sân khấu mà là bổ sung thông tin thị giác mà họ khó tiếp nhận.
Dự án “Từ tai đến mắt” do Sunbox và Viện Goethe Thành phố Hồ Chí Minh đồng phát triển đã mở ra cơ hội trải nghiệm sân khấu kịch cho khán giả khiếm thị. Dự án cung cấp hai giải pháp chính: “Sờ chạm mô hình 3D” giúp hình dung không gian sân khấu bằng xúc giác và “Hỗ trợ mô tả trực tiếp” truyền tải bằng lời những hành động, biểu cảm không phát ra âm thanh.
Trải nghiệm của khán giả khiếm thị
Khiết An và Đình Ân, hai khán giả khiếm thị thân thiết của dự án, chia sẻ rằng những hỗ trợ này giúp họ hình dung rõ hơn không gian và diễn biến tác phẩm. Anh Ân cho biết trải nghiệm xem kịch trở nên trọn vẹn hơn, còn chị Khiết An tự tin hơn khi đến rạp, khẳng định dự án giúp người khiếm thị thưởng thức nghệ thuật như bất kỳ khán giả nào.
Sau hơn một năm hoạt động, ngày càng nhiều người khiếm thị tìm đến sân khấu kịch tại Thành phố Hồ Chí Minh. Sự hiện diện của họ mang đến cảm xúc đặc biệt cho các nghệ sĩ. Diễn viên Mạnh Hùng (sân khấu Thiên Đăng) chia sẻ: “Sự có mặt của các khán giả khiếm thị nhắc nhở tôi rằng sân khấu không chỉ được cảm nhận bằng mắt mà còn bằng trái tim và năng lượng. Điều đó khiến tôi phải cố gắng hơn trong từng lời thoại và từng nhịp cảm xúc”.
Mở rộng sang truyền hình
Dự án cũng mở rộng sang lĩnh vực truyền hình, phối hợp với Đài truyền hình Thành phố Hồ Chí Minh bổ sung mô tả âm thanh cho chương trình “Chuyện ngày xưa”, giúp trẻ em khiếm thị tiếp cận nội dung dễ dàng hơn.
Hào quang trong bóng tối: Người khiếm thị làm trung tâm
Tiếp nối thành công, Sunbox và Viện Goethe triển khai dự án “Hào quang trong bóng tối”, xây dựng mô hình nghệ thuật lấy người khiếm thị làm trung tâm. Đây là khóa học kéo dài 15 tuần, dạy về tiếng nói sân khấu, cảm xúc, chuyển động hình thể, hát và xử lý tình huống. Dự án nhận được sự đồng hành của nhiều nghệ sĩ và đơn vị nghệ thuật tại Thành phố Hồ Chí Minh.
Điểm nhấn là vở diễn dự kiến ra mắt vào tháng 11, với 14 diễn viên là người khiếm thị, trong đó 12 người mất thị lực hoàn toàn. Đạo diễn Huy An, phụ trách nghệ thuật, cho rằng việc đưa người khiếm thị lên sân khấu là thách thức lớn, đòi hỏi điều chỉnh về không gian, phương pháp hướng dẫn và tổ chức biểu diễn. Yếu tố quan trọng nhất là cảm xúc chân thật của người diễn, tạo nên sự kết nối với khán giả.
Yến Vy, một học viên vượt qua hai vòng thi, dù lo lắng nhưng quyết định tham gia vì tình yêu nghệ thuật. Cô cho rằng điều ý nghĩa nhất là cơ hội vượt qua giới hạn bản thân.
Hướng tới tương lai hòa nhập
Những nỗ lực này đang từng bước thu hẹp khoảng cách giữa người khiếm thị và nghệ thuật sân khấu, góp phần hiện thực hóa tinh thần Nghị quyết số 80-NQ/TW (ngày 7/1/2026) của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam, bảo đảm cơ hội tham gia và thụ hưởng văn hóa cho mọi công dân trên cơ sở bình đẳng và nhân văn.
