Ông Phùng Quang Du - Người 'giữ lửa' chữ Nôm Dao trước nguy cơ thất truyền
Không khí Tết cổ truyền ở thôn Hạ Sơn, xã Ngọc Lặc, tỉnh Thanh Hóa, luôn ấm cúng và đậm đà bản sắc văn hóa dân tộc Dao. Trong sương sớm bảng lảng trên triền núi, mùi lá dong, thịt lợn treo gác bếp hòa quyện, con đường nhỏ dẫn vào nhà ông Phùng Quang Du (sinh năm 1950) rộn ràng tiếng chúc tụng đầu xuân. Bên ấm trà nóng, những người phụ nữ Dao trong trang phục truyền thống lắng nghe ông Du say sưa kể về lịch sử và giá trị của chữ Nôm Dao.
Hành trình bảo tồn chữ viết cổ
Ông Phùng Quang Du được bà con yêu mến gọi là người "giữ lửa" văn hóa người Dao ở Hạ Sơn. Với mái tóc điểm bạc, dáng người gầy nhưng giọng nói sang sảng, ông chậm rãi mở cuốn sách đã sờn gáy, lật từng trang chép tay để đọc, phân tích cấu tạo và ý nghĩa của từng con chữ. Ông tin rằng văn hóa truyền thống là hồn cốt của mỗi dân tộc, và chữ Nôm Dao chính là vốn quý cần được bảo tồn, lưu truyền cho thế hệ sau.
Sinh ra và lớn lên tại Hạ Sơn, từ năm 8 tuổi, ông Du đã được cha truyền dạy chữ Nôm Dao. Những buổi tối theo ông nội, cha đi dạy chữ cho bà con trong bản đã nuôi dưỡng trong ông tình yêu bền bỉ với thứ chữ cổ dựa trên nền chữ Hán nhưng được "Dao hóa" để ghi lại tiếng nói, tín ngưỡng và tri thức dân tộc.
Những đóng góp không mệt mỏi
Năm 2013, khi tỉnh Thanh Hóa có chủ trương bảo tồn tiếng nói, chữ viết của đồng bào dân tộc thiểu số, ông Du đã cùng Ban Dân tộc tỉnh và Hội Dân tộc học Nhân học Thanh Hóa họp bàn về việc này. Ông là một trong những tác giả chính biên soạn thành công bộ sách chữ Nôm Dao Thanh Hóa gồm 9 tập - bộ sách đầu tiên của cả nước được phê chuẩn. Hiện nay, ông còn lưu giữ nhiều cuốn sách cổ có tuổi đời cả trăm năm, được khâu lại cẩn thận như báu vật.
Ngoài việc bảo tồn ngôn ngữ, ông Du còn quan tâm đến việc gìn giữ các phong tục tập quán, làn điệu dân ca, dân vũ của người Dao. Ông tích cực truyền dạy và phục dựng các điệu múa như múa chuông, múa rùa, duy trì các hoạt động tín ngưỡng trong ngày Tết Thanh minh, Rằm tháng Bảy, Tết Nhảy.
Thách thức và hy vọng
Theo ông Du, thách thức lớn nhất là khoảng cách thế hệ. Hiện nay, phần lớn người trên 30 tuổi còn nói được tiếng Dao, nhưng lớp trẻ nhiều em chỉ quen tiếng phổ thông. "Muốn bảo tồn thì phải dạy cho các cháu biết nói, biết viết. Nếu không, vài chục năm nữa chữ sẽ chỉ còn trong sách cũ", ông trăn trở.
Bà Triệu Thị Lành, một người dân trong thôn, chia sẻ: "Từ ngày được ông Du giảng, tôi mới biết dân tộc mình có chữ viết riêng. Nhiều người nghe nói người Dao có chữ còn ngạc nhiên lắm. Bản thân tôi cũng tự hào vì tổ tiên đã sáng tạo ra chữ viết để lưu giữ phong tục, nghi lễ".
Sự ghi nhận từ cộng đồng
Ông Lê Ngọc Sơn, Phó Chủ tịch UBND xã Ngọc Lặc, cho biết người Dao hiện sinh sống chủ yếu tại thôn Hạ Sơn với 235 hộ, hơn 1.000 nhân khẩu. "Đồng bào Dao nơi đây vẫn gìn giữ và phát huy nhiều phong tục, tập quán đặc sắc. Ông Du không chỉ am hiểu chữ Nôm Dao mà còn tích cực khôi phục các nghi lễ, khơi dậy niềm tự hào để bà con gìn giữ bản sắc văn hóa", ông Sơn nhận xét.
Dù tuổi đã cao, ông Phùng Quang Du vẫn nhanh nhẹn, hoạt bát trong các điệu nhảy truyền thống. Với tâm huyết không ngừng nghỉ, ông tiếp tục là nguồn cảm hứng để cộng đồng người Dao ở Hạ Sơn bảo tồn di sản văn hóa quý giá của dân tộc mình.
