Dạng video ngắn vài chục giây với nhiều nội dung thu hút trên các nền tảng mạng xã hội đang rất phổ biến. Tuy nhiên, những cú vuốt chớp nhoáng ấy có thể để lại hậu quả lâu dài nếu không biết điểm dừng.
Đứa trẻ mới 2-3 tuổi, với những ngón tay nhỏ xíu đã có thể lướt màn hình điện thoại thoăn thoắt để tìm video ngắn yêu thích, thậm chí biết cách “mở”, “tắt” hay “bấm dừng”. Đôi mắt tròn chăm chú trên màn hình dọc, khuôn mặt giãn ra, cơ thể gần như bất động. Nhưng chỉ cần phụ huynh đưa tay lấy lại chiếc điện thoại, cơn giằng co và quấy khóc của trẻ có thể bùng lên ngay lập tức.
Đừng biến video ngắn thành “người giữ trẻ”
Chị H.T.N.T (38 tuổi, ở TP.HCM) vừa đút cháo cho con gái - bé M.N (gần 3 tuổi) - vừa thở dài nói: “Hồi con mới mấy tháng tuổi, tôi mở video hoạt hình ngắn để ‘dụ’ ăn. Thấy con chăm chú xem rồi chịu hợp tác nên bữa nào đút ăn tôi cũng bật cho con xem. Đến giờ, con đã biết tự lướt video, xem gần như mọi lúc. Chỉ cần không cho là con la khóc, vùng vẫy tay chân”.
Cho trẻ xem hoạt hình không phải là câu chuyện mới. Trước khi video ngắn bùng nổ, nhiều phụ huynh vẫn cho con xem quảng cáo hoặc các đoạn phim hoạt hình trên ti vi, iPad. Thế nhưng, những biểu hiện như nghiện màn hình, khó tập trung hay quấy khóc khi bị ngắt xem không phổ biến như hiện nay.
Bác sĩ chuyên khoa 2 Nguyễn Thanh Sang, Trưởng khoa Tâm lý lâm sàng - Phục hồi chức năng - Y học cổ truyền, Bệnh viện Nhi đồng 2 (TP.HCM), cho biết video ngắn kích thích não bộ trẻ liên tục giải phóng dopamine - chất tạo cảm giác vui vẻ và phần thưởng, giống như một “liều kích thích” mạnh. Khi bị tắt điện thoại đột ngột, dopamine giảm nhanh, khiến trẻ khó chịu, bồn chồn, thậm chí “đau đớn” về mặt sinh học. Lúc này trẻ dễ khóc lóc, ăn vạ hoặc bùng nổ cảm xúc vì chưa kiểm soát được cảm xúc tốt.
“Về lâu dài, thói quen xem video ngắn có thể làm giảm khả năng kiên nhẫn, tập trung và chịu đựng thất bại. Trẻ dễ cáu gắt hơn, khó thích nghi với sự chờ đợi và nỗ lực, từ đó có thể ảnh hưởng đến sự phát triển cảm xúc”, bác sĩ Sang cảnh báo.
Theo bác sĩ Sang, cha mẹ hoàn toàn có thể “biến hại thành lợi” khi cho trẻ xem video ngắn bằng cách: chọn video giáo dục ngắn (1 - 3 phút) về kiến thức, kỹ năng sống, khoa học đơn giản; xem cùng con và hỏi: “Con thấy gì? Con học được gì?” để khuyến khích tư duy; đặt giới hạn thời gian rõ ràng, kết hợp hoạt động thực tế (vẽ tranh, chơi ngoài trời, kể chuyện); ưu tiên nội dung chậm rãi, có mục tiêu rõ ràng thay vì video giải trí nhanh, hấp dẫn quá mức.
Nguy cơ tổn thương tâm lý ở người trẻ
Bên cạnh đối tượng trẻ nhỏ, hiện nay, lớp thanh thiếu niên cũng “nghiện” video ngắn; song ngoài tác hại về mặt sinh học, nhóm người trẻ này còn đối mặt với nhiều nguy cơ tâm lý nghiêm trọng. Theo bác sĩ chuyên khoa 1 Nguyên Phi Yến, Khoa Tâm thể, Bệnh viện đa khoa Thủ Đức, các nền tảng như TikTok, Instagram Reels, YouTube Shorts sử dụng thuật toán tối ưu hóa sự so sánh xã hội.
Theo nghiên cứu lớn trên The Lancet Child & Adolescent Health 2024 (Anh), thanh thiếu niên sử dụng video ngắn hơn 2 giờ/ngày có nguy cơ mắc Hội chứng tự ti ngoại hình (Body Dysmorphic - BDD) cao gấp 4,2 lần so với nhóm sử dụng dưới 30 phút/ngày. Một nghiên cứu đăng trên JAMA Pediatrics 2023 (Mỹ) của nhóm tác giả tại Đại học Stanford còn kết luận rằng, thanh thiếu niên tiếp xúc thường xuyên với nội dung “biến hình” trên TikTok có nguy cơ phát triển rối loạn ăn uống và BDD cao hơn 3,5 lần.
“Video ngắn tạo ra hiện tượng ‘sự hoàn hảo được chuẩn hóa’, những ai không đạt được sẽ cảm thấy bị loại khỏi nhóm, dẫn đến tăng mạnh so sánh xã hội; sợ bị bình luận tiêu cực; tăng hành vi bắt chước và thử các xu hướng nguy hiểm. Đó là một trong những yếu tố góp phần quan trọng vào sự gia tăng mạnh các ca rối loạn ăn uống, tự ti ngoại hình và trầm cảm ở nhóm tuổi 13 - 19 trong những năm gần đây”, bác sĩ Phi Yến nói.
Giải trí là nhu cầu chính đáng, nhưng cần nhận thức đầy đủ lợi - hại cùng các nguy cơ tiềm ẩn để chủ động bảo vệ sức khỏe. Từ đó, các bác sĩ đưa ra một số lời khuyên sau: giới hạn sử dụng video ngắn tối đa 30 - 45 phút/ngày; dành thời gian nhìn nhận cơ thể thật mà không qua filter; tập trung vào sức khỏe, kỹ năng và giá trị bản thân thay vì ngoại hình; tăng hoạt động ngoại tuyến: thể thao, nghệ thuật, giao tiếp trực tiếp; cha mẹ nên lắng nghe không phán xét, giúp con phân biệt “hình ảnh thật” và “hình ảnh chỉnh sửa”; nếu có dấu hiệu soi gương quá nhiều, che giấu cơ thể, hoặc nói liên tục về khuyết điểm tưởng tượng, nên đi khám tâm lý sớm để được hỗ trợ.
