Một số di tích kiến trúc độc đáo bậc nhất vùng Nam Bộ, dù mang danh 'báu vật' trăm năm, đang phải đối mặt với những nghịch lý khó giải. Có nơi xuống cấp nghiêm trọng nhưng không thể tu sửa vì vướng cơ chế, có nơi được giao cho tư nhân khai thác nhưng hiệu quả không như kỳ vọng, lượng khách tham quan ít ỏi.
Di tích quốc gia… vướng cơ chế
Nép mình bên bờ sông Sa Giang (phường Sa Đéc, tỉnh Đồng Tháp), di tích cấp quốc gia nhà cổ Huỳnh Thủy Lê đã tồn tại 131 năm. Ngôi nhà mang phong cách kiến trúc Đông - Tây độc đáo, với mái ngói âm dương cong vút hình chiếc thuyền, từ lâu đã trở thành biểu tượng di sản huyền thoại, thu hút du khách quốc tế, đặc biệt là khách châu Âu.
Ngôi nhà càng nổi tiếng hơn khi gắn với mối tình giữa công tử họ Huỳnh và nữ văn hào Pháp Marguerite Duras, tác giả cuốn tiểu thuyết lừng danh 'Người tình'. Đây là nơi sinh sống của ông Huỳnh Thủy Lê, nhân vật chính trong tác phẩm. Sự nổi tiếng toàn cầu đến khi cuốn tiểu thuyết được chuyển thể thành phim năm 1991.
Trung bình mỗi năm, nhà cổ Huỳnh Thủy Lê đón hơn 40.000 lượt khách, trong đó khách châu Âu chiếm đến 70%. Tuy nhiên, trái ngược với vẻ hào nhoáng, di tích đang xuống cấp nghiêm trọng. Theo ghi nhận, các mảng tường bong tróc, ẩm ướt, hệ thống ngói âm dương rệu rã, tạo kẽ hở khiến nước dột mỗi khi mưa. Một hướng dẫn viên cho biết: 'Hệ thống ngói trên trần nhà xuống cấp, mưa lớn nước theo kẽ tường dột xuống ướt khắp nhà. Gỗ lâu ngày gặp mưa cũng hư hỏng.'
Dù cổ vật bên trong chưa bị hư hại, nhưng nếu tình trạng thấm dột kéo dài, toàn bộ kiến trúc gỗ, nền móng, tường gạch sẽ hư hỏng. Đáng nói, dù có nguồn thu từ vé tham quan (40.000 đồng/người) và đơn vị khai thác nhận thức được sự nguy cấp, họ không thể tự ý động vào di tích cấp quốc gia.
Ông Nguyễn Bình Minh, Phó giám đốc Sở VH-TT&DL Đồng Tháp, thừa nhận thực trạng xuống cấp trầm trọng của nhà cổ Huỳnh Thủy Lê. Sở đang xây dựng đề án tu bổ, bảo quản và phát huy giá trị di tích, không chỉ riêng nhà cổ này mà còn các nhà cổ khác trong tỉnh. 'Sở đã tổng hợp các di tích, xin ý kiến các ngành để trình UBND tỉnh, nhằm tu bổ từ nguồn kinh phí phát triển du lịch và ngân sách tỉnh', ông Minh cho hay.
Nhà cổ trăm năm ngóng… khách
Tỉnh Vĩnh Long có hàng trăm di tích, trong đó có nhà cổ Huỳnh Kỳ (còn gọi nhà cổ Cầu Kè) tại xã Cầu Kè (huyện Cầu Kè, tỉnh Trà Vinh cũ). Ngôi nhà được khởi công năm 1920, hoàn thành năm 1924 theo thiết kế của kiến trúc sư người Pháp. Nhà chính hình chữ nhật dài 20m, rộng 18m, nền lát gạch bông hoa văn, mái lợp ngói vẩy cá. Ngoài nhà chính còn có nhà sau, nhà kho, rào cổng. Trần nhà không làm bằng bê tông cốt thép mà dùng gỗ làm khung sườn, lưới kẽm và hỗn hợp vôi vữa.
Nhà cổ Huỳnh Kỳ được xếp hạng di tích kiến trúc nghệ thuật cấp tỉnh năm 2011. Đây là một trong số ít nhà cổ được bảo tồn khá tốt ở Đồng bằng sông Cửu Long. Năm 2018, UBND tỉnh Trà Vinh giao cho một đơn vị tư nhân tiếp quản, đầu tư tu bổ, tôn tạo để khai thác du lịch. Khuôn viên nhà được kết hợp làm quán cà phê, phía sau dựng khách sạn.
Mô hình tư nhân quản lý di tích từng được kỳ vọng giúp di sản tự nuôi sống, nhưng thực tế lượng khách đến rất vắng. Theo lãnh đạo xã Cầu Kè, nhà cổ Huỳnh Kỳ là điểm nhấn du lịch địa phương, nhưng khách chỉ đến đông vào dịp lễ, Tết. Một nhân viên cho hay, khách Việt thường không thích mua vé, nên khách chủ yếu là người nước ngoài, nhưng cũng chỉ vào mùa đông phương Tây, cao điểm chỉ khoảng chục khách mỗi ngày.
Ghi nhận cho thấy, ngoại trừ nhà chính còn tốt, dãy nhà kho đã xuất hiện dấu hiệu xuống cấp. Quán cà phê cũng đìu hiu vì người dân thích ngồi vỉa hè hơn. Ngôi nhà vẫn sừng sững nhưng thiếu 'câu chuyện' văn hóa, thiếu cái hồn để hấp dẫn du khách. Hiệu quả bảo tồn và phát huy di tích chưa tương xứng với giá trị kiến trúc, nghệ thuật của công trình thế kỷ.
