Nhà nghiên cứu văn hóa Ngô Hương Giang: Ý nghĩa cốt lõi của phong tục Tết nằm ở sự thành tâm
Mỗi dịp Tết đến xuân về, bên cạnh mâm cỗ gia tiên và những lời chúc tốt đẹp, người Việt còn duy trì nhiều tập tục mang đậm màu sắc tâm linh như đi lễ chùa đầu năm, hái lộc, mua muối và mua lửa. Trong cuộc trò chuyện với báo Tiền Phong, nhà nghiên cứu văn hóa Ngô Hương Giang đã chia sẻ những góc nhìn sâu sắc, cho rằng điều cốt lõi của các nghi thức này không nằm ở hình thức bên ngoài mà ở sự thành tâm và hiểu đúng ý nghĩa biểu tượng của chúng.
Đi chùa đầu năm: Cầu bình an và giữ sự tôn nghiêm
Trong truyền thống văn hóa Việt Nam, đi chùa đầu xuân là một nét sinh hoạt văn hóa - tín ngưỡng phổ biến và lâu đời. Các tài liệu như sách Gia lễ chỉ nam và nhiều ghi chép về phong tục Tết đều nhấn mạnh tinh thần “kính Phật, trọng lễ”, lấy sự thanh tịnh làm yếu tố hàng đầu. Theo nhà nghiên cứu Ngô Hương Giang, đi chùa không phải để “mặc cả” với thần linh, càng không nên mang tâm lý cầu lợi ích vật chất quá mức. Nhiều người thường đi lễ đầu năm, thậm chí ngay sau thời khắc Giao thừa để “xin lộc sớm”, cầu mong một năm mới bình an và may mắn.
Ông Giang cũng đưa ra một số lưu ý quan trọng khi đi chùa đầu năm:
- Ăn mặc lịch sự, kín đáo, phù hợp với không gian tôn nghiêm của chùa chiền.
- Giữ thái độ trang nghiêm, nói năng nhỏ nhẹ để không làm ảnh hưởng đến người khác.
- Tránh chen lấn, xô đẩy tại những nơi đông người, đặc biệt trong dịp Tết.
- Không đặt tiền lẻ bừa bãi lên ban thờ hoặc tượng Phật, mà nên để vào hòm công đức.
- Nội dung cầu nguyện nên hướng đến những giá trị tinh thần như bình an, sức khỏe và trí tuệ.
Tư tưởng “kính nhi viễn chi” (kính trọng và giữ khoảng cách đúng mực với thần linh) từ Khổng Tử gia ngữ cũng phản ánh tinh thần ứng xử văn minh nơi thờ tự. Sự thành tâm không thể đo bằng số tiền công đức, mà được thể hiện qua thái độ ứng xử và đời sống thiện lành sau đó.
Hái lộc đầu năm: Biểu tượng hơn là vật chất
Phong tục hái lộc vốn xuất phát từ quan niệm “xuân sinh”, tức mùa xuân là thời điểm sinh sôi, khởi đầu mới. Theo ghi chép trong tác phẩm Việt Nam phong tục của học giả Phan Kế Bính, người xưa thường xin một nhành lộc nhỏ tượng trưng mang về nhà, với niềm tin năm mới sẽ hanh thông và phát đạt. Tuy nhiên, nhà nghiên cứu Ngô Hương Giang cho rằng lộc mang ý nghĩa biểu trưng sâu sắc, không phải là hành động bẻ cành lớn hay làm tổn hại đến cây cối nơi cửa chùa.
Ngày nay, nhiều ngôi chùa đã chủ động chuẩn bị sẵn những cành lộc tượng trưng để phát cho Phật tử, nhằm hạn chế tình trạng bẻ cây tùy tiện. Quan trọng hơn cả, “lộc” nên được hiểu là lộc trong tâm, tức sự thiện lành, tích cực và khởi đầu mới trong cuộc sống. Nếu hành vi hái lộc gây phản cảm hoặc phá hoại cảnh quan, thì đã đi ngược lại tinh thần hướng thiện vốn có của ngày đầu năm.
Tục mua muối và mua lửa: Biểu tượng của sự gắn kết và ấm áp
Câu tục ngữ “Đầu năm mua muối, cuối năm mua vôi” đã trở nên quen thuộc trong đời sống dân gian Việt Nam. Theo quan niệm truyền thống, muối tượng trưng cho sự mặn mà và gắn kết bền chặt. Trong bối cảnh đời sống nông nghiệp, muối còn được xem là vật có khả năng xua đuổi tà khí và giữ lại những điều tốt lành. Một số tài liệu dân gian miền Bắc ghi nhận tập tục rắc muối trước cửa nhà đầu năm với ý nghĩa trừ xui và cầu an.
Nhà nghiên cứu Ngô Hương Giang giải thích rằng mua muối đầu năm là biểu tượng cho sự bền chặt trong gia đình, cho tình nghĩa vợ chồng và anh em. Vị mặn của muối nhắc nhở con người phải gìn giữ đạo nghĩa và sự thủy chung. Cùng với muối, tục mua lửa mang ý nghĩa cầu mong sự ấm áp, thịnh vượng và năng lượng tích cực. Lửa trong văn hóa Á Đông thường gắn liền với dương khí và sinh khí của ngôi nhà. Trong Lễ tục gia đình người Việt, nhiều nhà nghiên cứu cho rằng bếp lửa đầu năm tượng trưng cho sự khởi đầu hanh thông và gia đạo hưng vượng.
Ngày nay, việc mua một bao muối nhỏ hay xin lửa lấy may đầu năm chủ yếu mang tính biểu tượng. Điều quan trọng không nằm ở số lượng hay giá trị vật chất, mà ở niềm tin hướng tới một năm mới ổn định, hạnh phúc và phát triển. Theo chuyên gia, các phong tục đầu xuân đều xuất phát từ khát vọng giản dị là cầu bình an, gắn kết gia đình, hướng thiện và khởi đầu mới. Tuy nhiên, khi thực hành thiếu hiểu biết hoặc chạy theo hình thức, ý nghĩa tốt đẹp ấy có thể bị biến tướng, làm mất đi giá trị tinh thần vốn có.
