Nghề tò he: Hành trình từ bờ vực mai một đến sự hồi sinh nhờ thích nghi
Đã có một thời, những con tò he giản dị và thân thuộc len lỏi vào tuổi thơ của bao thế hệ trẻ em Việt Nam. Chỉ với vài que tre, một nắm bột gạo và đôi bàn tay khéo léo, người thợ có thể tạo ra những con giống sống động, khiến đám trẻ say mê chờ đợi hàng giờ. Thế nhưng, khi thế giới công nghệ bùng nổ, điện thoại thông minh và trò chơi điện tử dần chiếm lĩnh, tò he truyền thống gần như biến mất một cách âm thầm, để lại khoảng trống trong ký ức văn hóa.
Những năm tháng khó khăn và sự kiên trì giữ nghề
Ở làng Xuân La, Phú Xuyên, Hà Nội, những năm đầu thế kỷ 21 chứng kiến cảnh gánh tò he vắng khách đến nao lòng. Nghệ nhân Đặng Thường, thuộc phường tò he Đặng Thường, nhớ lại giai đoạn từ năm 2003 đến 2005, khi nghề này rơi vào khủng hoảng sâu sắc. Việc siết chặt bán hàng rong khiến các nghệ nhân không còn được phép bán ở cổng trường hay khu vui chơi, trong khi đồ chơi nhựa nhập khẩu, đặc biệt từ Trung Quốc, tràn ngập thị trường với mẫu mã phong phú và giá rẻ.
Theo ông Thường, tò he truyền thống khi ấy chỉ quanh quẩn với vài mẫu cũ như 12 con giáp, Tôn Ngộ Không, hoa hồng, hoa sen, thiếu sự đổi mới nên khó cạnh tranh. Dù nỗ lực quảng bá từ trường học đến lễ hội, sự đón nhận của trẻ em ngày càng thưa thớt. Có những buổi ngồi cả ngày, nặn ra hàng chục con nhưng bán được rất ít, khiến nhiều nghệ nhân chạnh lòng và lo ngại về tương lai của nghề.
Sự thích nghi để tồn tại: Từ đồ chơi trẻ em đến sản phẩm văn hóa
Không chấp nhận nhìn nghề mai một, các nghệ nhân như ông Thường buộc phải học cách thích nghi. Họ bắt đầu sáng tạo những mẫu tò he mới, kết hợp giữa truyền thống và hiện đại. Bên cạnh các nhân vật quen thuộc như Tôn Ngộ Không, Thánh Gióng, nay xuất hiện thêm siêu nhân, công chúa Disney, hay cả chuột lang nước Capybara, những hình tượng gần gũi với trẻ em thời đại số.
Ông Thường chia sẻ: "Có người bảo như thế là mất bản sắc, nhưng với chúng tôi đó là cách để nghề tồn tại. Mình giữ cái hồn của tò he, giữ kỹ thuật nặn, giữ tinh thần của nghề, còn hình thức thì phải thay đổi cho phù hợp với thời đại."
Không dừng lại ở đồ chơi, ông Thường và các nghệ nhân còn phát triển các mô hình tiểu cảnh mang đậm không gian văn hóa Bắc Bộ, như sân vườn, mâm bồng, đầu lân – sư – rồng, chậu cây, chậu hoa. Những sản phẩm này, mất từ 5 ngày đến cả tuần để hoàn thiện, giúp tò he bước ra khỏi khuôn khổ đồ chơi trẻ em, trở thành sản phẩm văn hóa có giá trị nghệ thuật cao.
Chuyển đổi số và mở rộng thị trường
Để vượt qua thách thức, nhiều nghệ nhân ở Phượng Dực đã mạnh dạn thay đổi phương thức kinh doanh. Họ đưa tò he lên các sàn thương mại điện tử, mạng xã hội như TikTok và Facebook, hợp tác với trung tâm thương mại để tiếp cận khách hàng rộng rãi hơn. Những buổi livestream nặn tò he thu hút hàng trăm nghìn lượt xem, biến quá trình tạo hình thành trải nghiệm văn hóa sống động, khác biệt so với sản phẩm công nghiệp.
Ông Nguyễn Trọng Vĩnh, Chủ tịch UBND xã Phượng Dực, nhấn mạnh: "Chúng tôi xác định chuyển đổi số không phải là thay thế nghề truyền thống mà còn là công cụ để giữ nghề. Khi người thợ biết giới thiệu sản phẩm trên môi trường số, hiểu khách hàng cần gì và bán được hàng ổn định hơn, làng nghề mới có thể tồn tại lâu dài và thu hút thế hệ trẻ tiếp nối."
Truyền nghề và hy vọng cho tương lai
Bên cạnh những nỗ lực thích nghi, sự sống còn của nghề tò he vẫn phụ thuộc vào việc truyền nghề cho thế hệ kế cận. May mắn thay, con trai ông Thường, anh Tùng, đã chọn tiếp bước cha ông. Từ nhỏ, anh đã theo nghệ nhân Đặng Thường đi các triển lãm, và giờ đây, anh không chỉ giữ nghề trong gia đình mà còn nuôi dưỡng ước mơ đưa tò he Xuân La đến với nhiều người hơn, thông qua các chuyến lưu diễn và giới thiệu sản phẩm.
Anh Tùng chia sẻ: "Niềm yêu thích với tò he đến với mình rất tự nhiên. Hồi nhỏ mình chưa hiểu tò he là nghề gì, chỉ thấy ông bà, bố mẹ nặn thì mình nặn theo. Càng làm lại càng thấy thích, càng muốn nặn cho đẹp hơn."
Hành trình của nghề tò he là minh chứng cho sức sống bền bỉ của văn hóa truyền thống khi biết thích nghi với thời đại. Từ bờ vực mai một, nhờ sự đổi mới, áp dụng công nghệ và truyền nghề, tò he đang dần tìm lại vị thế, không chỉ như một món đồ chơi mà còn là di sản văn hóa cần được gìn giữ và phát huy.
