Điều này giải thích tại sao ngày càng có nhiều nghệ sĩ trẻ chủ động tìm về với văn hóa truyền thống để tạo dấu ấn riêng cho “đứa con tinh thần” của mình. Không chỉ coi văn hóa dân tộc như mạch nguồn truyền cảm hứng, nhiều dự án còn khai thác “mỏ tài nguyên” này như chất liệu để kiến tạo ngôn ngữ nghệ thuật mới. Từ âm nhạc, điện ảnh, sân khấu tới mỹ thuật, thời trang…, lĩnh vực nào cũng đang ghi nhận sự hiện diện của văn hóa truyền thống như một nguồn lực của sáng tạo đương đại, với những sản phẩm vừa đậm đà bản sắc, vừa mang hơi thở cuộc sống hôm nay. Đây có thể xem là “chìa khóa” làm nên sự độc đáo, sức hấp dẫn cho các sản phẩm sáng tạo trong bối cảnh hội nhập, cũng là giải pháp hiệu quả giúp các di sản văn hóa có cơ hội đến gần hơn với công chúng, nhất là thế hệ trẻ.
Thách thức trong khai thác chất liệu truyền thống
Tuy nhiên, khai thác chất liệu văn hóa dân tộc trong sáng tạo đương đại chưa bao giờ đơn giản. Bởi không phải cứ đưa các biểu tượng truyền thống như trống đồng, áo dài, nón lá, các họa tiết cổ, truyền thuyết dân gian… vào tác phẩm là đã khai thác thành công. Quá trình này là sự chắt lọc tinh thần của di sản và tìm cách chuyển hóa nó thành ngôn ngữ nghệ thuật phù hợp với cảm quan hiện đại, nên càng đòi hỏi sự nghiêm túc và trách nhiệm. Thời gian qua, bên cạnh những tác phẩm được đánh giá cao trong sáng tạo văn hóa truyền thống, cũng xuất hiện không ít sản phẩm bị dư luận phản ứng vì tiếp cận hời hợt hoặc thiếu hiểu biết về di sản. Có trường hợp sử dụng tùy tiện các yếu tố lịch sử, trang phục, biểu tượng văn hóa… chỉ để tạo hiệu ứng thị giác. Có trường hợp thậm chí còn làm sai lệch, suy giảm giá trị nguyên gốc của di sản… Rõ ràng, khi công chúng ngày càng quan tâm và đặt ra yêu cầu cao hơn đối với nghệ sĩ trong sáng tạo nghệ thuật, thì vấn đề tri thức, sự cẩn trọng và trách nhiệm trong khai thác văn hóa truyền thống của những người làm nghề càng đặt ra ráo riết.
Di sản cần được làm mới nhưng không tùy tiện
Cần khẳng định, di sản văn hóa muốn tiếp tục được nối dài sức sống trong dòng chảy hôm nay thì phải được diễn giải, làm mới bằng ngôn ngữ sáng tạo của thời đại. Vì thế, việc đưa các yếu tố văn hóa dân tộc vào sản phẩm văn hóa đại chúng là hướng đi đáng được khuyến khích. Để không “đóng khung” sáng tạo, không nên đặt ra những giới hạn quá cứng nhắc, nhưng không có nghĩa là được tùy tiện diễn giải các yếu tố văn hóa truyền thống một cách thiếu trách nhiệm. Nhiều ý kiến cho rằng, sáng tạo dựa trên chất liệu truyền thống cũng giống như “đi trên dây”, chỉ một chút sơ sẩy cũng có thể trượt ngã, đòi hỏi người nghệ sĩ phải biết cân bằng giữa sáng tạo và bảo vệ các giá trị văn hóa cốt lõi.
Cân bằng giữa sáng tạo và trách nhiệm
Trong kỷ nguyên số, khi mà công chúng ngày càng có nhiều công cụ, phương tiện để tiếp cận và kiểm chứng thông tin, thì việc xử lý, tái hiện các yếu tố văn hóa càng dễ bị soi chiếu trong lăng kính phản biện của dư luận. Vì thế, sáng tạo phải đi kèm trách nhiệm, sự tôn trọng, đặc biệt là dựa trên nền tảng hiểu biết đầy đủ về lịch sử, văn hóa và ý nghĩa của các biểu tượng được khai thác, thay vì sử dụng một cách cảm tính. Càng là những biểu tượng có giá trị văn hóa, lịch sử đặc biệt, càng cần có sự nghiên cứu, lý giải và tiếp cận thận trọng, để mỗi cách diễn giải mới vừa khơi mở sáng tạo, vừa giữ được những giá trị mang tính bản chất của biểu tượng.
Lời khuyên cho người sáng tạo
Để không bước qua lằn ranh giữa sáng tạo và phản cảm, bên cạnh việc tự tìm hiểu, trang bị các kiến thức liên quan, người sáng tạo nội dung nên tìm đến sự tham vấn từ các nhà nghiên cứu, chuyên gia văn hóa, lịch sử và cộng đồng sở hữu di sản. Điều này không làm hạn chế khả năng sáng tạo của nghệ sĩ, mà là điều kiện cần thiết giúp tác phẩm nghệ thuật có thêm chiều sâu, tính thuyết phục và tránh được những sự cố không đáng có. Chỉ khi cảm quan sáng tạo được nuôi dưỡng bởi nền tảng tri thức, sự tôn trọng văn hóa và tinh thần đối thoại với cộng đồng, thì các tác phẩm nghệ thuật mới thật sự trở thành cầu nối để những giá trị văn hóa dân tộc tiếp tục được bảo tồn, lan tỏa trong đời sống hôm nay.
ĐẮC LINH
