Trong cuộc trò chuyện với phóng viên, nghệ sĩ Mai Tuyết Hoa, người gắn bó lâu năm với hát xẩm, đã chia sẻ những trăn trở và giải pháp để loại hình nghệ thuật dân gian này lan tỏa bền vững trong đời sống hiện đại, đặc biệt trong môi trường giáo dục.
Giá trị giáo dục của hát xẩm đối với học sinh
Theo nghệ sĩ Mai Tuyết Hoa, hát xẩm mang giá trị giáo dục rất cần thiết cho học sinh. Mỗi bài xẩm không chỉ có giai điệu mộc mạc, gần gũi mà còn chứa đựng những bài học đạo lý, kinh nghiệm sống được đúc kết từ thực tiễn đời sống của cha ông. Những nội dung này giúp các em tiếp cận các giá trị cuộc sống một cách tự nhiên, dễ hiểu, dễ cảm nhận thay vì những bài học khô cứng.
Khi được truyền tải qua âm nhạc và lời ca, thông điệp về ứng xử, nhân cách, tình người trở nên sinh động, giàu cảm xúc hơn, từ đó khơi gợi sự hứng thú và khả năng tiếp nhận của học sinh. Nghệ sĩ khẳng định: “Hát xẩm hoàn toàn có thể giúp các em vừa học vừa cảm nhận được những giá trị tốt đẹp của cuộc sống theo cách thiết thực và ý nghĩa.”
Động lực kiên trì truyền dạy hát xẩm
Dù việc truyền dạy hát xẩm cho thế hệ trẻ gặp nhiều khó khăn, nghệ sĩ Mai Tuyết Hoa vẫn kiên trì bởi bà hiểu rằng thế hệ trẻ chính là đội ngũ nắm giữ và tiếp nối những giá trị văn hóa truyền thống. Bà cho biết: “Hát xẩm kết tinh những giá trị cốt lõi của văn hóa dân tộc, làm nên bản sắc riêng, cũng là nền tảng để chúng ta có thể tự tin giới thiệu với bạn bè quốc tế và tự hào về truyền thống của mình.”
Cùng với trao truyền làn điệu hay kỹ năng biểu diễn, bà coi đây là hành trình “gieo mầm” văn hóa, nuôi dưỡng tình yêu với di sản dân tộc.
Giải pháp đưa hát xẩm vào trường học
Nghệ sĩ Mai Tuyết Hoa cho rằng việc đưa hát xẩm vào trường học cần bắt đầu từ những hình thức gần gũi, phù hợp với tâm lý lứa tuổi, đặc biệt theo phương châm “chơi mà học, học mà chơi”. Cụ thể, có thể bắt đầu từ các trò chơi, các bài đồng dao – yếu tố vốn hiện diện nhiều trong xẩm. Đồng dao có nhịp điệu đơn giản, dễ nhớ, dễ thuộc, rất phù hợp với học sinh.
Bà đề xuất sáng tạo hoặc sáng tác những bài đồng dao mới gắn với đời sống hiện nay, từ đó giúp các em tiếp cận xẩm một cách sinh động, thiết thực. Khi đã có sự yêu thích ban đầu, các em sẽ dần chủ động tìm hiểu sâu hơn, tiếp cận với những làn điệu, nội dung khó hơn của xẩm. “Đi từ những điều giản dị, gần gũi như vậy chính là con đường thiết thực và bền vững nhất để đưa hát xẩm đến với học sinh, vừa giữ được tinh thần nguyên bản, vừa phù hợp với môi trường giáo dục hiện đại,” bà nhấn mạnh.
Phản ứng của học sinh và rào cản
Qua quá trình giảng dạy và biểu diễn, nghệ sĩ nhận thấy học sinh tiếp nhận hát xẩm khá tích cực khi được tiếp cận theo cách phù hợp. Những nội dung giản dị, gần gũi với đời sống hằng ngày, mang tính thực tiễn chính là yếu tố tạo nên sự hấp dẫn và khơi gợi hứng thú ở các em. Nhiều em sau khi được nghe giới thiệu và trải nghiệm đã bày tỏ mong muốn tìm hiểu sâu hơn về hát xẩm.
Bà cho rằng rào cản lớn nhất không nằm ở bản thân nghệ thuật mà ở cách tiếp cận ban đầu. Khi đưa xẩm đến bằng những nội dung gần gũi, phù hợp, sự kết nối sẽ hình thành một cách tự nhiên và đầy hứng khởi.
Sáng tạo lời mới và cách thể hiện mới
Đối với việc đổi mới nội dung và hình thức để xẩm “sống” trong môi trường giáo dục, nghệ sĩ Mai Tuyết Hoa cho rằng sáng tạo là điều tất yếu và cần được khuyến khích. Việc khơi nguồn cho học sinh chủ động sáng tạo lời mới, cách thể hiện mới sẽ giúp xẩm gần gũi hơn với đời sống hôm nay, từ đó có sức sống bền bỉ hơn trong học đường.
Tuy nhiên, bà lưu ý sự sáng tạo cần có định hướng rõ ràng, đặc biệt trên nền tảng bảo tồn và gìn giữ bản sắc âm nhạc dân tộc Việt Nam. “Bản sắc chính là yếu tố cốt lõi, là gốc rễ để mọi sự sáng tạo được phát triển đúng hướng,” bà nói. Nghệ sĩ khuyến khích các em mạnh dạn đưa vào xẩm những hơi thở của cuộc sống hiện đại, những câu chuyện, suy nghĩ của chính thế hệ mình, tạo nên sự kết hợp hài hòa giữa truyền thống và sáng tạo.
