Nghệ nhân Tao Văn Păn: 'Báu vật sống' lưu giữ văn hóa dân tộc Lự ở Lai Châu
Trong hơn bốn mươi năm sưu tầm và nghiên cứu văn hóa dân gian, tôi đã gặp gỡ hàng trăm nghệ nhân. Nhưng chỉ có cụ Tao Văn Păn là người khao khát được kể lại, được để lại những tri thức sâu sắc về văn hóa dân tộc Lự cho hậu thế. Với kho tàng văn hóa phong phú của người Lự, cụ thực sự là một 'báu vật sống' không thể thay thế.
Hành trình khám phá văn hóa Lự
Trong một chuyến điền dã tìm hiểu về người Lự ở vùng thấp huyện Sìn Hồ, tỉnh Lai Châu, tôi đến xã Nậm Tăm. Lãnh đạo xã đã cử anh Tao Văn Ún, cán bộ văn hóa, đi theo làm phiên dịch. Từ trụ sở xã, chúng tôi đi bộ hơn một giờ để đến bến thuyền. Tại đây, tôi tò mò quan sát những chiếc lẹp trên áo của một cô gái và hỏi về tên gọi. Người phụ nữ bên cạnh giải thích: 'Cái này gọi là cọc sao to, cái này là cọc sao nhỏ, còn cái không gắn sao thì gọi là tăng xở, tiếng Kinh là cọc áo'. Tôi thắc mắc: 'Sao lại gọi là cọc nhỉ?'. Ún lắc đầu: 'Em cũng chỉ nhớ láng máng. Về bản chị hỏi các cụ cho chính xác'. Khi về bản, hỏi bất kỳ người già nào, họ đều trả lời: 'Các cụ gọi thế thì mình cũng gọi theo thôi'. Phải gần mười năm sau, trong chuyến điền dã khác về bản Nậm Tăm 2, tôi mới gặp cụ Tao Văn Păn, lúc đó đã 93 tuổi, và thắc mắc của tôi mới có lời giải đáp.
Câu chuyện về cọc áo và truyền thuyết Hờn Táu
Cụ Tao Văn Păn bắt đầu kể câu chuyện Hờn Táu (Nhà Rùa): 'Ngày xửa ngày xưa, con người còn mặc vỏ cây, lá cây, uống nước suối, ăn theo rừng. Một hôm, có người đàn ông đan lơm bên suối, thấy con rùa con bị sóng đánh giạt lên bờ. Ông định mang về nướng, nhưng rùa van xin vì bị thương. Thấy rùa biết nói tiếng người, ông sợ hãi và đi tìm lá thuốc bó chân cho nó. Sau đó, một con rùa lớn xuất hiện, dạy ông cách làm nhà: 'Nhà trời có bốn cột chống ở bốn phương, mái khum như mai rùa, lợp bằng sao. Bốn chân ta cũng là bốn cột chống. Cứ nhìn thân hình ta mà làm'. Cụ nhìn tôi hỏi: 'Giờ thì con hiểu rồi chứ? Cọc ở áo ấy, không phải là cái cọc bình thường đâu. Là cọc chống trời; là bốn chân con rùa thần; là bốn cột bốn góc nhà sàn đấy. Trong đó có một cột thiêng để thần linh, tổ tiên đi về khi nhà cúng Tết, lễ'. Tôi tròn mắt: 'Thế ạ?'. Ông cười thành tiếng: 'Thì đấy'. Sáng hôm sau, cụ tiếp tục giải thích chi tiết trên chiếc áo: 'Con có thấy chân áo lượn cong như mai rùa không? Những cái lẹp này người Lự gọi là cọc. Đây là chuỗi sao: Đao Luông (sao to) gắn đồng bạc, Đao Nọi (sao nhỏ) đính hạt bạc bé. Sao là ngói lợp mái nhà trời. Cái lẹp to, nhiều màu là cầu vồng'. Cụ vuốt chiếc áo, tự hào: 'Con thấy người Lự ta xưa nghĩ giỏi không?'. Tôi đáp: 'Giỏi chứ ông. Họ nghĩ giỏi mà làm cũng giỏi nữa'. Cụ gật đầu: 'Tổ tiên người Lự mình biết nhìn mái trời để làm áo mặc là muốn nói với trời - đất: 'Con là con của bà, là cháu của ông đây'. Họ mặc áo mái trời để cho muôn loài biết 'Ta là con trời. Ta có mái trời che chở. Ai hại ta thì sẽ bị trời trừng phạt'. Cụ còn giải thích về dải hoa văn 'con suối uốn lượn' vòng quanh eo áo, được tô điểm bằng đồng tiền hình rẻ quạt.
Ý nghĩa sâu xa của áo mái trời
Cụ Tao Văn Păn hỏi: 'Con biết vì sao người Lự chỉ đàn bà, con gái mặc áo mái trời không?'. Tôi lắc đầu. Ông nói: 'Biết sao được. Ngay người Lự cũng nhiều người không biết'. Rồi cụ tự trả lời: 'Đàn bà không đi lính, không dong ngựa buôn xa, không săn bắn dài ngày. Họ ở nhà nuôi con, dạy cháu. Trời cất vàng, bạc, ngọc trong lòng đất. Chồng kiếm tiền đưa cho vợ giữ. Ai là người cầu xin trời, phật phù hộ? Là các bà, các mẹ, các chị. Của quý thì trời phải chọn người cất giữ. Phụ nữ mặc áo mái trời để mang văn hóa Lự đi khắp nơi. Khi họ chết, mặc áo này mới được vào nhà trời; xuống lòng đất, thần linh mới biết họ là người Lự'. Cụ còn nhắc đến luật trời: 'Luật trời dạy con người phải ghi nhớ công ơn người xếp đá dựng bản, đắp đất lập mường. Lễ cúng mường phải mời họ về tạ ơn. Mường phải có tạo, quản mường để lo cho dân sống yên lành, no đủ'.
Nỗi buồn về sự mai một văn hóa
Cụ Tao Văn Păn là người hiếm hoi biết nhiều, nhớ nhiều, hiểu sâu về văn hóa tộc người. Một hôm, giọng buồn buồn, cụ nói: 'Con xem, bây giờ ai hỏi gì về người Lự, con cháu nó cứ bảo 'Không biết, không biết. Các cụ gọi thế thì mình cũng gọi thế...'. Không biết mà không hỏi, là không muốn biết. Nhà mình ở, váy áo mình mặc, cây thuốc trên rừng, hỏi đến cái gì cũng không biết. Chắc đến một ngày, hỏi nó dân tộc gì, nó cũng bảo 'không biết' ấy chứ. Buồn lắm'. Chuyến điền dã dự định một tuần đã kéo dài một tháng. Hôm tôi về, cụ quyến luyến dặn: 'Đi đường cẩn thận. Mau về nhé. Ông còn nhiều chuyện muốn kể'. Tôi động viên: 'Ông phải sống khỏe nhé. Đợi con. Cuối năm về con sẽ tặng ông cái áo lông nhẹ và ấm như ông thích đấy'. Nhưng chỉ hơn một tháng sau, con cháu cụ nhắn tin: 'Ông cháu đã mất rồi!'. Cụ đã ra đi, mang theo tầng chìm của văn hóa Lự. Bây giờ, trên nhà trời nhấp nháy muôn sao, liệu cụ có đang kể cho Cứn hờn phà (người nhà trời) nghe chuyện cõi người không? Cái cõi mà cụ đã sống nhiều kiếp: kiếp làm người buôn bán khắp chợ phiên Tây Bắc; kiếp làm chàng trai hát rong; kiếp làm ông già kể chuyện cổ tích dẫn ước mơ trẻ thơ; kiếp dẫn tình yêu qua điệu dân ca. Không biết cụ có mang theo nỗi buồn đau đáu về sự mai một văn hóa lên đó không?!
