Dù đã bước sang tuổi 65, nghệ nhân Hồ Văn Vát, thường gọi là Pả Hơi, ở bản Ka Tăng, xã Lao Bảo, tỉnh Quảng Trị, vẫn ngày đêm miệt mài với niềm đam mê chế tác và gìn giữ những nhạc cụ truyền thống của đồng bào Bru Vân Kiều. Với ông, tiếng đàn Ta lư và tiếng khèn bè không chỉ là âm thanh mà còn là linh hồn của văn hóa dân tộc.
Dành trọn tình yêu cho nhạc cụ truyền thống
Ngay từ thời thơ ấu, Pả Hơi đã bị cuốn hút bởi những giai điệu đàn, khèn vang lên trong các lễ hội của bản làng. Những đêm quây quần bên bếp lửa, ngắm nhìn các nghệ nhân biểu diễn đã gieo vào lòng ông một tình yêu sâu sắc với nhạc cụ dân tộc. Càng lớn, khát vọng bảo tồn và truyền dạy cách chơi, cách chế tác đàn Ta lư và khèn bè cho thế hệ mai sau càng thôi thúc ông.
Theo nghệ nhân Pả Hơi, đối với người Bru Vân Kiều, đàn Ta lư và khèn bè không chỉ là nhạc cụ thông thường. Chúng gắn liền với lễ hội, mùa lúa mới và đời sống tinh thần cộng đồng qua nhiều thế hệ. Ông chia sẻ: "Ngày xưa không ai chỉ dạy, tôi tự mày mò từng chút một. Khi chơi thành thạo, tôi lại tự học chế tác, làm hỏng rồi làm lại nhiều lần mới có được âm thanh chuẩn".
Quy trình chế tác công phu
Để làm một cây đàn Ta lư, người thợ phải tốn nhiều công sức, bắt đầu từ khâu chọn nguyên liệu. Gỗ làm đàn thường là gỗ mít già hoặc gỗ mớc, sau đó phải phơi khô hàng tháng để tránh cong vênh, nứt nẻ. Thùng đàn được đục đẽo hoàn toàn thủ công; chỉ cần dày hoặc mỏng hơn một chút là âm thanh sẽ mất đi độ vang và ấm. Dây đàn trước đây làm từ tơ roa, nay được thay bằng dây thép để tăng độ bền.
Khó nhất vẫn là chế tác khèn bè. Khèn của người Bru Vân Kiều có 14 ống tre ghép lại, với bộ phận quan trọng nhất là lưỡi gà tạo âm. "Phải dùng bạc cũ hoặc đồng nguyên chất, dát thật mỏng rồi mài thủ công. Chỉ cần lệch một chút, tiếng khèn sẽ bị phô. Khi hoàn thành, tiếng khèn phải réo rắt, vang như tiếng gió giữa núi rừng", ông giải thích.
Miệt mài trao truyền cho thế hệ trẻ
Sau nhiều năm, nghệ nhân Pả Hơi đã chế tác hàng chục cây đàn Ta lư và khèn bè phục vụ sinh hoạt cộng đồng và lễ hội địa phương. Nhiều nhạc cụ do ông làm đã theo các đội văn nghệ đi biểu diễn khắp cả nước. Tuy nhiên, điều khiến ông trăn trở là ngày càng ít người trẻ quan tâm đến nhạc cụ truyền thống, thay vào đó là các loại nhạc hiện đại.
Với tinh thần trách nhiệm, ông luôn sẵn sàng truyền dạy miễn phí cho bất kỳ ai muốn học. Ông còn vận động con cháu trong nhà học cách sử dụng và chế tác đàn Ta lư, khèn bè. "Đàn Ta lư, khèn bè là hồn cốt văn hóa của đồng bào Bru Vân Kiều. Nếu không có người nối tiếp thì sau này sẽ mất đi", ông tâm sự.
Vào mỗi dịp lễ hội, nghệ nhân Pả Hơi đều tích cực biểu diễn và hướng dẫn thanh niên trong bản. Ông tin rằng, khi người trẻ còn yêu tiếng đàn, tiếng khèn của cha ông thì hồn văn hóa của đồng bào Bru Vân Kiều vẫn còn được lưu truyền giữa đại ngàn Trường Sơn.
Bà Nguyễn Thị Thanh Nga, Phó Chủ tịch UBND xã Lao Bảo, tỉnh Quảng Trị, nhận định: "Những người như nghệ nhân Pả Hơi là ‘kho tàng sống’ về văn hóa dân tộc. Chính quyền địa phương sẽ tiếp tục tạo điều kiện để các nghệ nhân truyền dạy và biểu diễn nhạc cụ truyền thống trong các lễ hội, góp phần bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa gắn với phát triển kinh tế - xã hội."
