Hành trình dọc Con đường Tơ lụa tiếp tục đưa đến Ngọc Môn Quan, nơi được xem là “giới tuyến lịch sử”. Từ hơn 2.000 năm trước, cửa ải này không chỉ kiểm soát, phòng thủ hay ngăn cách, mà còn là cánh cổng đón nhận tri thức, kết tinh thành những giá trị đặc sắc, trong đó có kho tàng nghệ thuật Phật giáo vô giá tại quần thể hang động Mạc Cao.
Ngọc Môn Quan - Biểu tượng ranh giới và giao thoa
Ngọc Môn Quan được hình thành dưới thời Tây Hán, giữ vai trò cửa ải phòng thủ và thương mại trên tuyến phía bắc Con đường Tơ lụa. Tên gọi bắt nguồn từ việc ngọc Hòa Điền nổi tiếng của Tây Vực (Tân Cương ngày nay) phải qua đây vào Trung Nguyên. Di tích gắn liền với hệ thống thành lũy, đoạn Trường Thành thời Hán kéo dài, các đài phong hỏa và kho lương thảo quy mô lớn.
Giữa hoang mạc rộng lớn, khối thành Tiểu Phương Bàn vững chãi như thách thức thời gian. Đứng trước cửa thành cổ kính, nhìn qua khoảng trống hình chữ nhật mở ra chân trời, không còn ngựa chiến hay thương nhân, nhưng qua kiến trúc đất nện sừng sững, có thể hình dung về một cửa ngõ lớn trong lịch sử.
Ngọc Môn Quan là nơi xác lập điều kiện căn bản cho giao lưu quốc tế. Cánh cửa thành có lúc đóng, nhưng cũng mở ra đón sứ giả, thương nhân, học giả và người hành hương. Kiểm soát và kết nối, bảo đảm an ninh và trao đổi, bảo vệ bản sắc và tiếp nhận cái mới - những yêu cầu tưởng đối lập đã song hành tại Đôn Hoàng hơn 2.000 năm. Nhờ triết lý cởi mở đó, Đôn Hoàng hấp thu văn hóa từ Ấn Độ, Ba Tư, Tây Vực và Trung Nguyên, để lại dấu vết trên kiến trúc, âm nhạc, vũ đạo, trang phục và nghệ thuật hang động.
Hang Mạc Cao - Kho tàng nghệ thuật Phật giáo
Nếu Ngọc Môn Quan là minh chứng cho hạ tầng giao thông, thì quần thể Hang Mạc Cao lưu giữ thế giới tinh thần từ những cuộc gặp gỡ trên Con đường Tơ lụa. Được các vị tăng nhân kiến tạo từ thế kỷ thứ tư, Mạc Cao liên tục mở rộng qua nhiều triều đại. Hiện có hàng trăm hang động có giá trị, với khoảng 45.000 mét vuông tranh tường vẽ tay và hàng nghìn pho tượng điêu khắc tinh xảo.
UNESCO đã ghi danh Hang Mạc Cao là Di sản thế giới từ năm 1987, đánh giá nơi đây sở hữu giá trị nổi bật toàn cầu về nghệ thuật Phật giáo Đông Á và là chứng tích giao lưu văn hóa xuyên biên giới. Tại hang số 257, bức bích họa Cửu Sắc Lộc nổi tiếng gắn với tích truyện về lòng vị tha và luật nhân quả trong đạo Phật.
Mỗi bức tượng, trang phục, nhạc cụ và vũ đạo trong tranh đều phản ánh sự giao thoa giữa Trung Hoa, Ấn Độ và phương Tây. Tuy nhiên, các bích họa đang đối mặt với nguy cơ bong tróc, phai màu do gió cát, biến động nhiệt độ, muối tích tụ và áp lực từ du khách.
Bảo tồn di sản bằng công nghệ số
Công tác bảo tồn tại Mạc Cao bao gồm quan trắc môi trường tự động, nghiên cứu vật liệu cổ, kiểm soát sức chứa theo thời gian thực và số hóa di sản. Trung tâm Triển lãm kỹ thuật số Hang Mạc Cao mang đến trải nghiệm thị giác sống động qua phim tài liệu và trình chiếu nhập vai, giảm áp lực lên di sản gốc.
Năm 2022, tại triển lãm Đôn Hoàng số ở Bắc Kinh, hang số 285 được phục dựng bằng công nghệ số tỷ lệ 1:1. Các biểu tượng như Cửu sắc lộc và đàn tỳ bà được số hóa đưa vào cơ sở dữ liệu. Số hóa không thay thế di sản vật chất, nhưng đảm bảo dữ liệu chính xác được bảo quản qua các giai đoạn công nghệ.
Đôn Hoàng, với Ngọc Môn Quan và Hang Mạc Cao, là minh chứng cho sự cởi mở và giao thoa văn hóa. Di sản này nhắc nhở rằng các quốc gia hiện đại cần bảo vệ chủ quyền nhưng cũng phải mở cửa về văn hóa, tri thức và giao lưu nhân dân để phát triển bền vững.
