Tại vùng Bảy Núi (An Giang), những hàng thốt nốt vươn cao giữa cánh đồng Tri Tôn, Tịnh Biên từ lâu đã là biểu tượng của vùng đất này. Loài cây không chỉ tạo nên cảnh quan đặc trưng mà còn gắn bó mật thiết với đời sống đồng bào Khmer qua nhiều thế hệ.
Quy trình thu hoạch mật hoa thốt nốt
Mỗi buổi sáng, khi mặt trời vừa lên, người thợ mang theo dao và can nhựa bắt đầu hành trình leo lên những cây thốt nốt cao hơn 15 mét để thu hoạch mật hoa. Công việc diễn ra hằng ngày trong suốt mùa khai thác, đòi hỏi sức khỏe, sự dẻo dai và nhiều năm kinh nghiệm. Do thân cây lớn và nhẵn, người dân buộc dọc thân một cây tre già, giữ lại các mắt tre làm bậc thang - phương tiện duy nhất để chinh phục độ cao.
Người thợ dùng dao cắt nhẹ đầu cuống hoa thốt nốt rồi đặt ca nhựa bên dưới hứng dòng mật chảy ra từ bông hoa. Mỗi ngày đều phải thay ống mới để bảo đảm chất lượng nguồn mật. Người dân còn thêm một đoạn rễ cây sến để giữ cho nước thốt nốt không bị chua trong quá trình hứng mật. Sau một đêm, từng ca nhựa chứa nước thốt nốt được mang xuống, có vị ngọt thanh và mùi thơm đặc trưng. Nếu không bán làm nước giải khát, nước sẽ được đưa vào chế biến đường ngay trong ngày.
Nghề nấu đường thốt nốt truyền thống
Theo anh Chau Tung (ngụ phường Tịnh Biên), nước thốt nốt được khai thác từ bông của cây thốt nốt cái. Sau khi dùng kẹp tre ép bông hoa, từng giọt mật chảy xuống các ống tre hoặc ca nhựa treo sẵn để hứng. Ở vùng Bảy Núi, nghề nấu đường thốt nốt đã có từ bao đời, ông bà làm rồi truyền lại cho con cháu. Đến nay, nghề vẫn được đồng bào Khmer gìn giữ, tạo nên những mẻ đường nguyên chất mang hương vị ngọt thanh, mộc mạc, trở thành đặc sản hấp dẫn du khách gần xa.
Chị Chanthy (ngụ ấp Tà On, xã Tri Tôn) cho biết, nước thốt nốt được nấu khoảng hơn 4 giờ là cô đặc lại thành đường dạng lỏng. Sau khi cô đặc đạt yêu cầu, chảo được nhắc ra khỏi lò, khuấy liên tục để có màu vàng tươi đặc trưng của đường. Bình quân khoảng 8 - 10 lít nước thốt nốt sẽ thu về 1 kg đường. Sản phẩm thu được sẽ đem bán cho các cơ sở kinh doanh trên địa bàn để đóng hũ hay nấu đường viên.
Giá trị văn hóa và di sản
Những viên đường thốt nốt có màu vàng nâu tự nhiên, mùi thơm dịu và vị ngọt thanh đặc trưng, khác với vị ngọt gắt của đường mía. Đây là nguyên liệu quen thuộc để nấu chè, làm bánh và chế biến nhiều món ăn truyền thống Nam Bộ.
Đại diện Sở Văn hóa và Thể thao tỉnh An Giang cho biết, năm 2024, nghề làm đường thốt nốt của đồng bào dân tộc Khmer tỉnh An Giang được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Sự ghi nhận này góp phần khẳng định giá trị văn hóa, lịch sử và tri thức dân gian được lưu giữ qua nhiều thế hệ.
Mỗi viên đường thốt nốt là kết tinh của nắng gió Bảy Núi, của những lần leo lên ngọn cây cao, của hàng giờ đỏ lửa bên chảo đường và của sự cần cù, khéo léo của đồng bào Khmer trong hành trình gìn giữ một nghề truyền thống độc đáo.
