Đường Nguyễn Thị Minh Khai dài gần 4 km, từ cầu Thị Nghè đến ngã sáu Cộng Hòa, là nơi tập trung 12 nhà sách, nhiều nhà xuất bản và các di tích văn hóa - lịch sử hơn hai thế kỷ. Con đường này không chỉ là trục giao thông huyết mạch mà còn là biểu tượng văn hóa đọc của TP.HCM.
Hệ sinh thái sách độc đáo
Trên gần 4 km, 12 nhà sách với nhiều mô hình khác nhau hiện diện, từ những thương hiệu lâu đời đến không gian mới dành cho giới trẻ. Điểm đầu là nhà sách Thái Sơn, linh hoạt thích ứng thị trường khi dành mặt bằng cho kinh doanh khác nhưng vẫn duy trì dòng sách lịch sử, phong thủy, tôn giáo. Kế đến là nhà sách Hải An, xuất hiện từ năm 2020, nhanh chóng trở thành điểm hẹn với không gian 5 tầng gồm sách, văn phòng phẩm, họa cụ, gallery và workshop.
Đại diện Hải An chia sẻ: "Chúng tôi muốn tạo ra không gian đa chức năng, vừa bắt kịp xu hướng, vừa khuyến khích mọi người sống chậm lại và nán ở lâu hơn với sách." Nhà sách Hồng Ân gắn với ông Nguyễn Đình Sơn, một trong tứ đại gia ngành sách, nổi tiếng với sách giáo khoa và tham khảo. Nhà sách Văn Lang (tiền thân Minh Trí) do ông Vũ Đình Hòa sáng lập, theo đuổi dòng sách tổng hợp suốt nhiều thập kỷ.
Nhà xuất bản Tổng hợp TP.HCM - Trụ cột tri thức
Tại số 62 Nguyễn Thị Minh Khai, Nhà xuất bản Tổng hợp TP.HCM đặt trụ sở từ tháng 9/1977. Ông Trần Đình Ba, Phó giám đốc - Phó tổng biên tập, cho biết: "Nguyễn Thị Minh Khai là trục đường trung tâm của Sài Gòn - Gia Định xưa lẫn TP.HCM ngày nay, nơi có hàm lượng văn hóa và nhiều di tích. Nó gắn liền mật thiết với xuất bản, với sách và cả báo chí." Việc chọn vị trí này xuất phát từ lợi thế kết nối với tác giả, cơ quan, thuận tiện cho biên tập, in ấn và phát hành.
Rời NXB, độc giả gặp nhà sách Thời Đại của ông Lê Nguyên Đại - địa chỉ quen thuộc với sách triết học, lịch sử, khảo cứu kinh điển. Gần đó là Hương Trang, thương hiệu sách Phật giáo, thực dưỡng, tâm linh. Đại diện Hương Trang cho biết từ một sạp sách nhỏ, đơn vị mở rộng lên nhà sách số 416. Nhà sách 270 Nguyễn Thị Minh Khai duy trì dòng truyện tranh, văn học, lịch. Các hiệu sách cũ như Quang Huy và 470 vẫn còn kinh doanh ấn bản từ nhiều thập kỷ trước. Khép lại hành trình là nhà sách Minh Khai diện tích 1.200 m2 từ năm 1998, cung cấp hàng chục nghìn đầu sách, cùng nhà sách Kinh tế phục vụ độc giả chuyên ngành.
Thời hoàng kim và tứ đại gia ngành sách
Giới xuất bản nhắc đến nhóm "Đại - Cứ - Hòa - Sơn" gồm ông Lê Nguyên Đại (Thời Đại), Nguyễn Hữu Cứ (Hương Trang), Vũ Đình Hòa (Văn Lang) và Nguyễn Đình Sơn (Hồng Ân) - những người mở đường cho thị trường sách tư nhân sau thời bao cấp. Cả bốn thương hiệu đều hiện diện trên đường Nguyễn Thị Minh Khai, góp phần định hình "phố sách". Ông Lý Tấn Phước, đại diện Hương Trang, nhớ lại: "Ngày đó, nhắc đến mua sách mới là người ta nghĩ ngay đến đường Nguyễn Thị Minh Khai. Đây là con đường mạnh nhất về lịch và sách của thành phố, tập trung gần như đầy đủ những thương hiệu lớn nhất. Điều hay là các nhà sách không cạnh tranh triệt tiêu nhau, mà mỗi nơi chọn hướng đi riêng, tạo sức sống cho cả cung đường."
Theo TS Quách Thu Nguyệt, nguyên Giám đốc NXB Trẻ: "TP.HCM may mắn có nền tảng truyền thống đọc và văn hóa đọc của người dân. Chính nền tảng đó tạo thị trường đủ lớn để người làm sách dám đổi mới, đầu tư và đi con đường riêng. Thành phố vẫn là 'hàn thử biểu' của ngành xuất bản Việt Nam."
Di sản văn hóa giữa mạch lộ trăm năm
Tiền thân của đường Nguyễn Thị Minh Khai là đường Thiên Lý phía Nam dưới thời chúa Nguyễn, được đắp năm 1748 bởi quan điều khiển Nguyễn Tăng Doãn. Con đường từng mang tên Chasseloup-Laubat, Hồng Thập Tự, Xô Viết Nghệ Tĩnh, và chính thức mang tên Nguyễn Thị Minh Khai từ năm 1991. Dọc tuyến đường là mật độ di sản hiếm có: Trường THPT Lê Quý Đôn xây năm 1874 - ngôi trường lâu đời nhất thành phố; mộ cổ họ Lâm trong Công viên Tao Đàn xây năm 1842, xếp hạng di tích kiến trúc nghệ thuật cấp thành phố; cùng Dinh Độc Lập, Thảo Cầm Viên, Bệnh viện Từ Dũ, Sở Y tế TP.HCM, văn phòng Bộ Tài chính tại TP.HCM.
Trên cùng cung đường là trụ sở HTV, VOV, VTV khu vực phía Nam, báo Sài Gòn Giải Phóng, NXB Tổng hợp TP.HCM cùng hàng chục nhà sách. Ông Trần Đình Ba đề xuất: "Chúng ta nên cố gắng duy trì, phát triển và định vị những địa chỉ văn hóa gắn liền với xuất bản trên cung đường này. Có thể hình thành tour tham quan kết nối nhà sách, nhà xuất bản với Dinh Độc Lập, Thảo Cầm Viên, Nhà thờ Đức Bà, Bưu điện Thành phố... để người dân và du khách vừa tìm hiểu lịch sử, vừa trải nghiệm văn hóa đọc."
