Âm thanh từ dòng suối và tre nứa vang lên giữa núi rừng Quảng Ngãi, đánh thức một nét văn hóa độc đáo tưởng chừng đã ngủ quên. Đàn nước của đồng bào Ca Dong, sau thời gian dài mai một và đối diện nguy cơ thất truyền, đã được phục dựng và đưa vào phục vụ du lịch tại khu du lịch sinh thái Thác Lụa, xã Sơn Tây Hạ.
Âm thanh từ dòng suối và tre nứa
Tại khu du lịch sinh thái Thác Lụa, xã Sơn Tây Hạ (tỉnh Quảng Ngãi), du khách không khỏi thích thú khi lần đầu được nghe âm thanh phát ra từ một nhạc cụ đặc biệt giữa không gian núi rừng. Đó là đàn nước, nhạc cụ gắn bó với đời sống của đồng bào Ca Dong ở Quảng Ngãi. Đàn nước được phục dựng, đặt tại khu du lịch sinh thái Thác Lụa, xã Sơn Tây Hạ, tỉnh Quảng Ngãi.
Không có người trực tiếp gảy đàn, cũng không cần bất kỳ nguồn năng lượng nào, đàn nước tự tạo nên những giai điệu nhờ dòng nước chảy. Âm thanh lúc như lời đối đáp, khi như tiếng gọi nhau giữa núi rừng, lúc dồn dập, lúc khoan thai, hòa cùng thiên nhiên thành một bản nhạc mộc mạc mà cuốn hút.
Nguy cơ thất truyền và nỗ lực phục dựng
Đàn nước là loại nhạc cụ truyền thống từng gắn bó với đời sống của đồng bào Ca Dong. Thế nhưng, theo thời gian, đàn nước dần vắng bóng trong các bản làng, thậm chí có nguy cơ thất truyền do ngày càng ít người biết cách chế tác và sử dụng. Trước nguy cơ mai một, chính quyền xã Sơn Tây Hạ đã phối hợp cùng các nghệ nhân địa phương phục dựng đàn nước, khôi phục kỹ thuật chế tác và đưa nhạc cụ độc đáo này vào phục vụ du lịch. Không chỉ góp phần bảo tồn một giá trị văn hóa truyền thống, việc phục dựng còn giúp quảng bá bản sắc riêng của đồng bào Ca Dong đến du khách gần xa.
Một người dân ở xã Sơn Tây tham quan đàn nước mới phục dựng. Ông Đinh Văn Trí và ông Đinh Văn Khoăn là 2 trong số ít người còn biết cách làm đàn nước tại địa phương. Để hoàn thiện một cây đàn, họ phải mất nhiều thời gian tìm kiếm nguyên liệu, lựa chọn những thân lồ ô phù hợp, tính toán kỹ để tạo ra âm thanh.
Theo ông Đinh Văn Trí, nhạc cụ này vận hành hoàn toàn bằng sức nước tự nhiên. "Dựa vào con suối, mình làm máng dẫn nước cho nước chảy xuống, rồi kéo dây và cột vào cục đá nhỏ để hai bên tạo lực kéo. Khi đó, dây sẽ gõ vào ống nứa, phát ra âm thanh, tạo thành đàn nước", ông Trí chia sẻ.
Cấu tạo mộc mạc nhưng tinh tế
Cấu tạo của đàn nước khá mộc mạc nhưng đòi hỏi sự khéo léo và kinh nghiệm của người chế tác. Nhạc cụ được làm chủ yếu từ lồ ô, tre, nứa cùng một số chi tiết tạo lực để các ống nứa va đập, phát ra âm thanh theo nhịp dòng nước. Do phụ thuộc vào nguồn nước từ các con suối, trước đây mỗi bản làng của người Ca Dong thường chỉ dựng một hoặc hai cây đàn để phục vụ sinh hoạt cộng đồng. Không chỉ mang đến những giai điệu giữa núi rừng, đàn nước còn gắn bó mật thiết với đời sống lao động, sản xuất và là một phần trong không gian văn hóa truyền thống của đồng bào.
Một người dân bất ngờ và thích thú khi "bắt gặp" lại cây đàn nước. Bà Đinh Thị Ghim (xã Sơn Tây Hạ) cho biết, ngày trước đàn nước thường được đặt gần khu vực ruộng rẫy để xua đuổi chim, thú phá hoại mùa màng. "Ngày xưa làm ruộng, bà con thường làm đàn này để khi có tiếng động thì chim, khỉ sẽ chạy đi, không vào phá lúa", bà Ghim kể.
Gìn giữ một nét văn hóa độc đáo
Theo thời gian, cùng với sự thay đổi trong phương thức sản xuất và đời sống, đàn nước dần bị lãng quên. Quá trình phục dựng vì thế gặp không ít khó khăn khi số người am hiểu và còn lưu giữ kỹ thuật chế tác loại nhạc cụ này ngày càng hiếm. Máng hứng nước phía sau cây đàn.
Ông Cao Quốc Tiến, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch HĐND xã Sơn Tây Hạ, cho biết đàn nước là một trong những nhạc cụ truyền thống độc đáo của đồng bào Ca Dong. Tuy nhiên, việc gìn giữ và phục dựng loại nhạc cụ này đang đối mặt nhiều khó khăn, thách thức. "Đồng bào Ca Dong có rất nhiều nhạc cụ truyền thống, trong đó có đàn nước. Việc phục dựng đàn nước rất khó khăn, vì ngày càng ít người biết làm. Địa phương quyết tâm khôi phục để duy trì, bảo tồn bản sắc văn hóa đặc sắc của đồng bào", ông Tiến nói.
Hiện cây đàn nước sau khi được phục dựng đã được đặt tại điểm du lịch hồ Rà Hách (Suối Ruông), thuộc Khu du lịch sinh thái Thác Lụa, xã Sơn Tây Hạ. Giữa không gian núi rừng hoang sơ, những thanh âm mộc mạc do dòng nước tạo nên không chỉ mang đến trải nghiệm mới lạ cho du khách mà còn như lời kể về đời sống, văn hóa của người Ca Dong được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.
