Đền Bạch Mã: Biểu tượng văn hóa và lịch sử của xứ Nghệ
Từ lâu đời, trong tâm thức người dân xứ Nghệ, có một câu truyền tụng nổi tiếng về những ngôi đền thiêng: "Nhất Cờn, nhì Quả, tam Bạch Mã, tứ Chiêu Trưng". Trong đó, đền Bạch Mã tọa lạc tại xã Kim Bảng, tỉnh Nghệ An, không chỉ là nơi hội tụ niềm tin tâm linh mà còn là biểu tượng của lòng thành kính, tri ân sâu sắc đối với các bậc tiền nhân đã có công dựng nước và giữ nước.
Huyền thoại về danh tướng Phan Đà và sự hình thành đền thờ
Theo các tài liệu lịch sử, truyền thuyết và đền phả còn lưu giữ, đền Bạch Mã được xây dựng để thờ phụng danh tướng Phan Đà - một vị tướng tài ba tham gia nghĩa quân của Lê Lợi trong cuộc kháng chiến chống quân Minh. Tên gọi Bạch Mã bắt nguồn từ hình ảnh con ngựa trắng mà ông thường cưỡi khi xông pha trận mạc.
Danh tướng Phan Đà đã lập nhiều chiến công hiển hách, nhưng tiếc thay, ông hy sinh anh dũng ở tuổi 24 trong một trận chiến ác liệt. Để ghi nhận công lao to lớn của ông, sau khi lên ngôi, vua Lê Thái Tổ (Lê Lợi) đã truy phong cho ông danh hiệu "Đô Thiên Đại Đế Bạch Mã Thượng Đẳng Phúc Thần". Nhà vua còn ra chiếu chỉ cho xây dựng đền thờ và đưa vào hàng "Điển lễ Quốc tế", tức là nghi lễ tế tự được thực hiện theo nghi thức nhà nước, do các quan triều đình đảm nhiệm chủ tế.
Kiến trúc độc đáo và giá trị di sản văn hóa
Không chỉ nổi tiếng linh thiêng, đền Bạch Mã còn là một công trình kiến trúc có giá trị lịch sử và văn hóa đặc sắc. Được xây dựng dưới sự chỉ đạo trực tiếp của nhà vua, công trình này đã được đầu tư thực hiện một cách cẩn trọng và tỉ mỉ.
Quần thể đền bao gồm nhiều hạng mục kiến trúc truyền thống như Tam Quan, Nghi Môn, Thượng điện, Trung điện, Hạ điện, Tả vu và Hữu vu. Điều đáng kinh ngạc là sau hơn 500 năm tồn tại, nhiều chi tiết kiến trúc, đặc biệt là các màu sơn trên cánh cửa, vẫn giữ được vẻ tươi tắn và rõ nét. Bên trong đền còn lưu giữ nhiều cổ vật quý giá và đồ tế khí hiếm có, góp phần làm phong phú thêm kho tàng di sản văn hóa dân tộc.
Công nhận di tích quốc gia và công tác bảo tồn
Với những giá trị lịch sử, văn hóa và kiến trúc nổi bật, ngày 24 tháng 3 năm 1994, Bộ Văn hóa Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) đã ban hành quyết định xếp hạng đền Bạch Mã là "Di tích lịch sử văn hóa - Kiến trúc nghệ thuật cấp Quốc gia". Kể từ đó, di tích này thường xuyên nhận được sự quan tâm, hỗ trợ kinh phí từ UBND tỉnh Nghệ An, Sở Văn hóa và Thể thao (trước đây là Sở Văn hóa Thông tin) cùng Ban Quản lý di tích để tu sửa, tôn tạo và khôi phục các hoạt động lễ hội.
Bà Phan Thị Anh, Trưởng phòng Quản lý Di sản thuộc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Nghệ An, cho biết tỉnh đang tích cực triển khai mô hình chính quyền hai cấp và áp dụng Nghị quyết 28/2022 về chính sách hỗ trợ bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa trên địa bàn. Nhờ đó, công tác bảo vệ và phát huy giá trị của đền Bạch Mã ngày càng được chú trọng.
Lễ hội truyền thống thu hút đông đảo người dân và du khách
Hàng năm, lễ hội đền Bạch Mã được tổ chức với quy mô lớn, ngày càng thu hút sự quan tâm của đông đảo nhân dân địa phương và du khách thập phương. Nguồn kinh phí tổ chức lễ hội luôn được đảm bảo, và quy mô các năm gần đây được mở rộng hơn trước, với nhiều hoạt động phong phú, đa dạng.
Những hoạt động này không chỉ đáp ứng nhu cầu sinh hoạt văn hóa tâm linh của người dân mà còn góp phần quảng bá hình ảnh di sản, thu hút khách du lịch, từ đó thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội địa phương. Sự kết hợp giữa bảo tồn di tích và tổ chức lễ hội đã tạo nên một mô hình phát triển bền vững, giúp đền Bạch Mã mãi là điểm đến ý nghĩa trong hành trình khám phá văn hóa và lịch sử của vùng đất Nghệ An.
