Đền Bạch Mã: Nơi lưu giữ huyền thoại tướng quân và ngựa thiêng
Trải qua bao thăng trầm thời gian, ngôi đền Bạch Mã vẫn sừng sững, uy nghiêm giữa không gian yên bình của xã Kim Bảng, tỉnh Nghệ An. Tọa lạc trên khuôn viên rộng gần 5.000m², đây là một quần thể kiến trúc đẹp, độc đáo với bố cục hài hòa, được chạm khắc tinh xảo các họa tiết dân gian như cá hóa rồng, phượng ngậm cuốn thư. Bên trong điện thờ còn lưu giữ nhiều hiện vật quý hiếm như nhà vàng, nhà bạc, bộ lục lạc bằng đồng, làm tăng thêm giá trị lịch sử và tâm linh cho di tích này.
Huyền tích về vị tướng và con ngựa trắng anh hùng
Theo ông Phan Sỹ Đường – Thủ từ trông coi đền Bạch Mã, ngôi đền được lập ra để thờ tướng quân Phan Đà, một vị tướng giỏi trong cuộc kháng chiến chống quân Minh xâm lược ở thế kỷ XV. Khi Lê Lợi đưa quân vào xứ Nghệ, Phan Đà đã dẫn nghĩa quân của mình gia nhập, tham gia nhiều trận đánh quan trọng. Ông nổi tiếng với sự dũng cảm, mưu lược, thường cưỡi ngựa trắng, mặc áo giáp trắng ra trận, khiến quân Minh khiếp sợ và gọi ông là "Thần Bạch Mã".
Truyền thuyết kể rằng, trong một lần bị phục kích, tướng Phan Đà bị thương nặng. Con ngựa trắng trung thành đã mang chủ vượt sông Lam về đến gần Võ Liệt thì ông trút hơi thở cuối cùng. Máu của người và ngựa hòa quyện, tạo nên biểu tượng gắn bó sâu sắc. Sau này, Lê Lợi đã sắc phong cho Phan Đà làm "Đô thiên đại đế Bạch Mã Thượng đẳng phúc thần" và cho xây dựng đền thờ bề thế để tưởng nhớ công lao.
Kiến trúc và giá trị văn hóa đặc sắc
Đền chính gồm năm tòa với tam quan, nghi môn, tả vu, hữu vu, hạ điện, trung điện và thượng điện, được bố trí hài hòa, tôn nghiêm. Hầu hết chi tiết gỗ đều được chạm trổ công phu, thể hiện tài nghệ của nghệ nhân xưa. Đền Bạch Mã không chỉ là nơi thờ tự mà còn được xem là một trong "tứ linh" của xứ Nghệ, nổi tiếng linh thiêng, thu hút hàng vạn người dân và du khách thập phương đến cầu bình an, may mắn hàng năm.
Năm 1994, đền được Bộ Văn hóa – Thông tin xếp hạng Di tích lịch sử – Văn hóa – Kiến trúc nghệ thuật cấp Quốc gia. Đến năm 2020, Lễ hội Đền Bạch Mã tiếp tục được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, khẳng định giá trị văn hóa đặc sắc của di tích này.
Lễ hội truyền thống và các hoạt động đặc sắc
Lễ hội Đền Bạch Mã được tổ chức hàng năm vào các ngày 7, 8, 9 và 10 tháng 2 Âm lịch, với quy mô lớn, nhằm tưởng nhớ công đức của tướng quân Phan Đà và các bậc tiền bối. Các nghi lễ bao gồm lễ tế thần, rước bài vị, cùng nhiều trò chơi dân gian như đánh đu, chọi gà, vật cù, đua thuyền.
Đặc biệt, trò chơi vật cù được coi là "trò thiêng", tái hiện hình thức tuyển binh chống giặc Minh của tướng Phan Đà, qua đó khẳng định sức mạnh đoàn kết và tinh thần bảo vệ quê hương. Các nghi lễ từ tế, dâng hương đến rước kiệu đều mô phỏng phong cách cung đình, tạo nên không khí trang trọng, thu hút đông đảo người tham gia.
Ông Nguyễn Hữu Biền – Trưởng phòng Văn hóa và xã hội xã Kim Bảng cho biết, lễ hội không chỉ bảo tồn giá trị văn hóa mà còn khơi dậy tinh thần đoàn kết, góp phần phát triển quê hương. Năm nay, địa phương đã lên kế hoạch tổ chức lễ hội với nhiều hoạt động phong phú, tiếp tục phát huy truyền thống "Uống nước nhớ nguồn" của dân tộc.
