Mâm Ngũ Quả Ngày Tết: Linh Hồn Của Sự Sum Vầy Và Ký Ức Gia Đình
Chiều cuối năm, ánh nắng mỏng manh chiếu xiên qua tán cau ở hiên tây, rải nhẹ những tia vàng xuống sân gạch. Trong không gian yên tĩnh của ngôi nhà, tôi tỉ mỉ bày biện mâm ngũ quả, một công việc quen thuộc nhưng luôn đầy ý nghĩa. Hình ảnh người cha với những lời chỉ dẫn chậm rãi và dứt khoát lại hiện về: cách đặt nải chuối sao cho cân đối, xoay quả bưởi để tròn mặt, xen kẽ cam và quýt sao cho hài hòa. Mâm ngũ quả chính là linh hồn không thể thiếu trong ngày Tết cổ truyền của người Việt.
Ký Ức Về Những Mùa Tết Nghèo Nhưng Đầy Tươm Tất
Những ngày thơ ấu, quê tôi còn đói nghèo và hẻo lánh. Tết đến, có thể thiếu ăn, thiếu mặc, nhưng mâm ngũ quả luôn phải được chuẩn bị tươm tất và chỉn chu. Không phải ở sự cao đầy, mà ở cách lựa chọn và sắp đặt tỉ mỉ. Khách đến chơi nhà còn quan sát xem mâm ngũ quả năm nay của gia đình nào đẹp nhất, tạo nên một nét văn hóa đặc trưng.
Ngày ấy, ở quê tôi chưa phổ biến quả phật thủ như bây giờ, có lẽ do đi lại khó khăn. Mâm ngũ quả thường gồm những loại quả chính không thể thay thế: chuối, bưởi, dứa, cam. Các loại quả phụ như quất, quýt và quả trứng gà có thể xen kẽ linh hoạt. Đó cũng là những loại quả dễ trồng trên vùng đất cằn cỗi. Mãi sau này, khi phật thủ xuất hiện, người ta mới giảm dùng quả dứa.
Hiếm lắm mới có nhà treo tranh vẽ mâm ngũ quả trên tường gian thờ. Bức tranh ngũ quả xưa với hình ảnh chuối, bưởi, cam, dứa vẫn in đậm trong ký ức tôi, sống động và rõ nét.
Thói Quen Trao Truyền Và Sự Thiêng Liêng Trong Từng Động Tác
Tôi nâng trên tay từng loại quả, như một thói quen đã thành nếp. Mỗi dịp Tết đến, bàn tay tôi vẫn lặp lại những động tác cũ, dù người dạy dỗ đã đi xa. Mâm ngũ quả năm nào cũng đầy đủ chuối, bưởi, cam, quýt, dứa, mỗi thứ một vẻ, một màu, xếp cạnh nhau trong trật tự quen thuộc, vừa gần gũi vừa thiêng liêng.
- Chuối gợi nhớ những mùa Tết sum vầy, căn nhà ấm áp bởi tiếng nói chuyện rôm rả, bình luận về nải chuối nào đẹp nhất.
- Bưởi gợi nhớ mùi tinh dầu từ vỏ, từ đầu thu, khi quả bắt đầu rám, cha tôi thường gom vỏ phơi dưới nắng hanh để đốt lên cho ấm nhà dịp Tết.
- Dứa gợi nhớ bàn tay cha xương xẩu nhưng khéo léo, vạch từng bụi gai để lựa chọn quả. Dù gai góc, quả dứa trong tay cha lại cảm giác nâng niu và vừa vặn lạ thường.
Tết nay bỗng thưa đi những thanh âm quen thuộc: tiếng rít điếu, bước chân, chẻ củi. Những lời nhắc nhở tưởng chừng chỉ để nhà cửa có tiếng, giờ vắng bóng khiến tôi thấm thía sự khuyết thiếu.
Quy Trình Bày Biện: Từ Vườn Quả Đến Ban Thờ
Trước khi bày mâm ngũ quả, cha tôi dành cả buổi ra vườn, chọn từng loại quả một cách khắt khe và cẩn trọng. Vườn quả đã được chăm chút, lựa chọn ngay từ đầu mùa để giữ lại những quả đẹp nhất cho ngày Tết. Cha sửa lại nải chuối cho cân, dặn dò: “Nải chuối phải mở lòng ra nâng đỡ lấy các quả khác.”
Tôi đặt nải chuối xuống trước tiên, vẫn là nải chuối xanh cong đều, như bàn tay mở rộng. Quả bưởi được đặt vào lòng chuối, tròn trịa, cân đối, tạo cảm giác yên ổn. Tôi xoay nhẹ để tìm mặt phẳng nhất. Quả dứa nằm nghiêng tựa vào bưởi, tạo thế đối trọng mà vẫn cân xứng. Những quả còn lại được xếp quanh, không quá chặt cũng không quá thưa, tạo nên một tổng thể hài hòa.
Tết: Dịp Ký Ức Sống Lại Và Sự Tiếp Nối Truyền Thống
Tết trong tâm tưởng người Việt là dịp những người đã khuất trở về nhiều nhất, không bằng hình hài mà qua ký ức. Họ hiện diện trong chỗ ngồi quen, cách sắp đặt, và trật tự cũ mà không ai nói ra nhưng ai cũng tuân theo. Cảm nhận về người thân đã đi xa trở về trong ngày Tết rõ ràng đến mức chúng ta có thể trò chuyện, cùng ngắm nghía mâm ngũ quả để thấy sự gắn kết ấy thật sâu sắc.
Theo thời gian, Tết nay có thể vắng dần ông bà, cha mẹ, nhưng mâm ngũ quả vẫn hiện diện đủ đầy. Đó là cách người ở lại tự nhủ: dù đời sống có hao hụt, chúng ta vẫn cần giữ lấy sự đầy đặn nào đó để tựa vào.
Tôi bưng mâm ngũ quả đặt lên ban thờ, thắp nén hương trong chiều cuối năm. Khói mỏng bay lên chậm rãi, thong thả. Nhìn mâm ngũ quả, nhìn khói hương tan trong không gian quen thuộc, lòng biết ơn những người thân đã khuất lại dâng trào. Tết thời thơ bé là mong chờ, Tết khi trưởng thành là tiếp tục: tiếp tục những việc cũ, thói quen được trao truyền, và lối sống học được từ người đi trước.
Mâm ngũ quả được bày trên ban thờ gia tiên từ chiều ba mươi Tết đến hết những ngày đầu năm mới. Cùng với đó, khói hương được thắp liên tục, thể hiện sự tưởng nhớ của con cháu. Ngày Tết, dù các thành viên gia đình không còn đầy đủ, cảm giác ấm áp và sum vầy vẫn hiện diện, cho chúng ta niềm tin vào những điều tốt đẹp trong năm mới.
