Mỗi dịp tết đến xuân về, việc chuẩn bị mâm cúng giao thừa luôn được nhiều gia đình Việt Nam đặc biệt coi trọng. Dù cùng chung tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên, nhưng cách thức chuẩn bị mâm cúng giữa các vùng miền lại có nhiều điểm khác biệt thú vị, phản ánh bản sắc văn hóa riêng biệt và phong phú.
Sự Khác Biệt Trong Mâm Cúng Giao Thừa Theo Vùng Miền
Theo Tiến sĩ Dương Hoàng Lộc, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Tôn giáo - Đạo đức thuộc Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh), mâm cúng giao thừa của người miền Nam và miền Bắc thường không giống nhau. Có những gia đình chuẩn bị theo đúng "chuẩn truyền thống" của vùng miền, nhưng cũng có nhiều nhà linh hoạt, sẵn món gì cúng món đó, miễn sao giữ trọn lòng thành kính và tâm ý hướng về tổ tiên.
Miền Nam: Thịt Kho Hột Vịt Và Khổ Qua Biểu Trưng
Thường thì mâm cúng giao thừa của người miền Nam nhìn vào là thấy ngay không khí tết rộn ràng: có đòn bánh tét, hũ mứt gừng cay cay ngọt ngọt, trái dưa hấu vỏ xanh ruột đỏ và nồi thịt kho tàu thơm lừng. Mỗi món trên mâm cúng của người miền Nam cũng gửi gắm một chút ước mong cho năm mới.
- Thịt kho tàu với miếng thịt vuông và trứng tròn gợi lên chuyện vuông - tròn, âm - dương hài hòa.
- Canh khổ qua thì đơn giản là "khổ đã qua", chuyện buồn năm cũ để lại phía sau.
- Còn bánh tét, cách gọi chệch đi của "bánh tết" - với dáng tròn đầy đặn, tượng trưng cho sự sung túc, đủ đầy và phồn vinh trong gia đình.
Miền Trung: Sự Dung Hòa Giữa Mộc Mạc Và Trang Trọng
Theo các chuyên gia văn hóa, nhiều gia đình miền Trung cúng giao thừa chuẩn bị hai mâm lễ: một mâm cúng ngoài trời để tiễn vị thần cai quản năm cũ và nghênh đón vị thần mới, và một mâm cúng trong nhà dâng lên gia tiên. Lễ vật cơ bản gồm hương hoa, đèn nến, trầu cau, trà rượu, mâm ngũ quả cùng các món ăn truyền thống.
Trong đó, bánh chưng hoặc bánh tét gần như không thể thiếu, tượng trưng cho sự đủ đầy và gắn kết. Các món mặn quen thuộc như gà luộc, giò lụa, miến, thịt heo, cá kho… được chế biến đậm đà, tinh tế, đúng với phong vị miền Trung.
Điều làm nên nét riêng của mâm cúng giao thừa miền Trung chính là sự dung hòa giữa sự mộc mạc của đời sống dân gian và tinh thần trang trọng, chỉn chu trong cách bày biện. Hương vị thường đậm, sắc sảo nhưng hài hòa, phản ánh khí hậu khắc nghiệt cùng tính cách bền bỉ của con người nơi đây. Vì vậy, mâm cúng không đơn thuần là sự chuẩn bị vật chất mà còn là một nghi lễ chứa đựng chiều sâu văn hóa, gửi gắm ước vọng về sự sum vầy, bình an và khởi đầu tốt đẹp cho năm mới.
Miền Bắc: Gà Luộc Ngậm Hoa Và Nghi Lễ Đón Ông Bà
Trong khi đó, ở miền Bắc, mâm cúng giao thừa thường có bánh chưng, xôi gấc, gà luộc, chả giò (nem rán), canh, trà bánh và mâm ngũ quả. Người miền Bắc thường không cúng tất niên rầm rộ như miền Nam mà tập trung nghi thức vào đúng thời khắc giao thừa - thời điểm thiêng liêng chuyển giao năm cũ sang năm mới.
Đặc biệt, hình ảnh gà luộc ngậm hoa hồng hoặc hoa cúc trở thành điểm nhấn trên bàn thờ ngày tết. Theo một số tài liệu dân gian, tục cúng gà luộc đêm giao thừa thể hiện ước mong mưa thuận gió hòa của cư dân nông nghiệp. Gà trống còn được xem là biểu tượng của ngũ đức: văn, võ, dũng, nhân, tín - những phẩm chất tốt đẹp mà gia đình gửi gắm cho năm mới.
Sau lễ giao thừa, nhiều gia đình miền Bắc tiếp tục cúng cơm ông bà đến ngày hóa vàng (thường mùng 3 hoặc mùng 4 tết). Mỗi ngày, tùy món ăn trong nhà mà dâng cúng, thể hiện sự chu đáo, thành kính và lòng biết ơn sâu sắc đối với tổ tiên.
Lòng Thành: Yếu Tố Quan Trọng Nhất
Dù chuẩn bị mâm cúng giao thừa theo phong cách nào, từ miền Bắc, miền Trung đến miền Nam, nhưng điều quan trọng nhất vẫn là lòng thành kính và tâm ý hướng về tổ tiên. Sự khác biệt trong mâm cúng không chỉ làm phong phú thêm văn hóa Việt Nam mà còn nhấn mạnh giá trị tinh thần sâu sắc trong dịp tết cổ truyền.
