Ngày 8 tháng 6 năm 2026, tại Học viện Ngoại giao, trong khuôn khổ Diễn đàn Tương lai ASEAN (AFF) 2026, đã diễn ra một cuộc thảo luận bàn tròn quan trọng với chủ đề “Mekong trong kiến trúc hợp tác tiểu vùng ASEAN: Hướng tới Tầm nhìn 2045”. Sự kiện này không chỉ đơn thuần là một cuộc họp của các quốc gia dọc theo dòng sông Mekong, mà còn trở thành một mô hình đổi mới trong nỗ lực chung của cộng đồng ASEAN nhằm hiện thực hóa Tầm nhìn 2045.
Phát biểu khai mạc và những thách thức khu vực
Phát biểu khai mạc, ông Nguyễn Mạnh Đông, Phó Giám đốc Học viện Ngoại giao, nhấn mạnh rằng chủ đề của hội thảo là một sáng kiến của Chính phủ Việt Nam từ năm 2024, nhằm tạo ra một diễn đàn nơi các ý tưởng sáng tạo và khuyến nghị hành động được đề xuất. Ông Đông chỉ ra rằng khu vực ASEAN đang phải đối mặt với nhiều thách thức từ bên ngoài, bao gồm cạnh tranh giữa các nước lớn, áp lực kinh tế, cùng các vấn đề về nước, năng lượng, lương thực, biến đổi khí hậu và tội phạm xuyên quốc gia.
Theo Phó Giám đốc Học viện Ngoại giao, Diễn đàn Tương lai ASEAN (AFF) là nền tảng cho những ý tưởng sáng tạo đóng góp vào Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2045. Mặc dù tiểu vùng Mekong được biết đến là một trong những không gian hợp tác năng động nhất trong khu vực, nhưng vẫn cần thiết phải xây dựng sự kết nối với các cơ chế hợp tác tiểu vùng khác như Tam giác tăng trưởng Indonesia-Malaysia-Thái Lan (IMT-GT) hay Khu vực tăng trưởng Đông ASEAN Brunei Darussalam-Indonesia-Malaysia-Philippines (BIMP-EAGA), nhằm củng cố sự đoàn kết nội khối.
Vai trò trụ cột của tiểu vùng Mekong
Điều phối buổi thảo luận bàn tròn, bà Hoàng Thị Hà, Nghiên cứu viên cao cấp tại Viện Nghiên cứu ISEAS - Yusof Ishak, khẳng định rằng tiểu vùng Mekong chính là trụ cột đảm bảo an ninh lương thực và năng lượng cho toàn khối ASEAN. Với nguồn tài nguyên nông thủy sản dồi dào và mạng lưới thủy điện đóng góp đáng kể cho thị trường điện khu vực, tiểu vùng sông Mekong đang thúc đẩy sự phát triển bền vững của các quốc gia thành viên. Đặc biệt, tiểu vùng này còn được đánh giá là hành lang giao thông và hạ tầng kết nối mới cho hai khu vực lục địa và biển đảo của ASEAN.
Chia sẻ kiến thức và hợp tác liên tiểu vùng
Tiếp nối chương trình, bà Sumitra Jayaseelan, Trợ lý Giám đốc, Trưởng Ban Sáng kiến hội nhập và Thu hẹp khoảng cách phát triển ASEAN thuộc Ban Thư ký ASEAN, đã cung cấp một cái nhìn toàn cảnh về ASEAN. Bà Jayaseelan lưu ý rằng các thách thức tại tiểu vùng sông Mekong, như biến đổi khí hậu, an ninh nguồn nước, năng lượng, lương thực và khoảng cách số, cũng hiện hữu tại các tiểu vùng khác như BIMP-EAGA hay IMT-GT. Do đó, bà nhấn mạnh sự cần thiết phải có một cơ chế chia sẻ kiến thức một cách có hệ thống, học hỏi lẫn nhau thông qua các thực tiễn triển khai.
Đại diện Ban Thư ký ASEAN cũng chia sẻ rằng lần đầu tiên, hợp tác kinh tế tiểu vùng được đưa trực tiếp vào Mục tiêu Chiến lược số 6 của Kế hoạch chiến lược Kinh tế ASEAN, tạo nền tảng pháp lý và chính trị vững chắc để các tiểu vùng phối hợp cùng nhau. Nhân dịp này, bà Jayaseelan cho biết Kế hoạch hành động chung (JPOA) giai đoạn 2026-2030 vừa được thông qua giữa các ban thư ký tiểu vùng, tập trung vào các lĩnh vực như năng lượng, nông nghiệp và du lịch. Bà nhấn mạnh ba trụ cột gồm tính tự cường, toàn diện và bền vững.
Đề xuất tăng cường tương tác và thể chế hóa
Ông Suriyan Vichitlekarn, Giám đốc điều hành Viện Mekong, nhận định rằng các cơ chế hợp tác tiểu vùng của ASEAN hiện nay chưa có nhiều sự tương tác hệ thống và cần phải tìm kiếm sự bổ trợ lẫn nhau để hướng tới những mục tiêu chung của khối. Các tiểu vùng cần được xem là những mô hình để chia sẻ kinh nghiệm từ thực tiễn. Ông đề xuất: Để hiện thực hóa tầm nhìn tương lai, tiểu vùng sông Mekong cần tập trung nâng cao năng lực vận hành thông qua các ban thư ký hoặc trung tâm điều phối. ASEAN cần thúc đẩy đoàn kết trong bối cảnh thế giới nhiều biến động.
Trong khi đó, ông Alounkone Boulom, Cố vấn Bộ trưởng Nông nghiệp và Môi trường Lào, nguyên Tổng Giám đốc Ban thư ký Ủy hội sông Mekong, đề xuất thiết lập một danh mục bao gồm những dự án ưu tiên chung nhằm tối ưu hóa dòng vốn đầu tư. Ông Asoka Rasphone, Phó Giám đốc Học viện Ngoại giao Lào, khẳng định sông Mekong có ý nghĩa chiến lược đối với nền kinh tế và tương lai của một quốc gia không giáp biển. Tiểu vùng sông Mekong là nơi giao thoa của các thách thức chiến lược về an ninh nguồn nước, lương thực, năng lượng, hạ tầng và tính bền vững của môi trường.
Ông Rasphone đưa ra bốn đề xuất thực tế: thiết lập cơ chế điều phối định kỳ để chia sẻ kế hoạch làm việc, xây dựng danh mục dự án ưu tiên chung để sử dụng hợp lý dòng vốn, tạo kênh báo cáo thường xuyên từ tiểu vùng lên các cơ quan ASEAN, và đưa vấn đề tội phạm xuyên quốc gia trở thành nội dung cốt lõi trong nghị sự nhằm bảo đảm an ninh cho khu vực.
Hướng tới hợp tác toàn diện và liên kết vùng
Các thách thức chung như vấn đề nước, năng lượng, lương thực, tội phạm công nghệ cao, biến đổi khí hậu… yêu cầu cách tiếp cận toàn diện, liên tiểu vùng. Ông Từ Anh Tuấn, Quyền Giám đốc Trung tâm phát triển và ngoại giao kinh tế (Học viện Ngoại giao), đã phân tích sự phụ thuộc lẫn nhau giữa các quốc gia thông qua lăng kính kỹ thuật về mối liên kết nước-năng lượng-lương thực. Từ đó, ông đề xuất lập kế hoạch “dự trữ khu vực chung” liên quan đến các yếu tố này nhằm ứng phó với những bất ổn toàn cầu.
Các đại biểu đều thống nhất cần mở rộng và tiến tới thể chế hóa các cơ chế đối thoại và hợp tác liên tiểu vùng. Thông qua trao đổi cởi mở và thực chất, Tọa đàm đã góp phần làm rõ vai trò của Tiểu vùng Mê Công trong bức tranh tổng thể hợp tác ASEAN, gửi đi thông điệp về tăng cường trao đổi, kết nối liên tiểu vùng, đóng góp tích cực vào việc hiện thực hóa Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2045.
