Long Mã Huế: Biểu Tượng Văn Hóa Từ Bình Phong Đến Lễ Hội
Dạo bước qua các đình chùa, miếu mạo ở Huế, du khách dễ dàng bắt gặp những bức bình phong long mã uy nghi được dựng phía trước. Từ những đường nét mộc mạc tại đình làng Thành Trung (nay thuộc phường Hóa Châu), đến sự cầu kỳ tinh xảo trong các nhà thờ họ ở làng cổ Phước Tích, hay vẻ rêu phong cổ kính tại các miếu thờ làng An Hòa. Đặc biệt, tại trung tâm thành phố Huế, hai bức bình phong hội tụ nhiều giá trị văn hóa, lịch sử tiêu biểu nhất là ở Trường Quốc học Huế và di tích Tam Tòa (Cơ mật viện triều Nguyễn).
Bình Phong Long Mã: Những Di Tích Sống Động
Bức bình phong long mã tại Trường Quốc học Huế nằm trên bức tường rào bên trái cổng chính hướng ra đường Lê Lợi. Hình tượng long mã với dáng vẻ uy nghi, vảy rồng sắc nét, bờm dài bay trong gió, chân ngựa mạnh mẽ, được khảm sành sứ tinh tế. Linh vật này hội tụ các yếu tố: đầu rồng, mình ngựa – hóa thân của kỳ lân, chân và móng ngựa tung vó cưỡi mây hoặc đạp sóng, trong tư thế ngoái đầu nhìn lại đầy sống động. Bức bình phong có kèm bia đá ghi dòng chữ "Thành Thái bát niên thập nhất nguyệt cát nhật tạo" (làm vào ngày tốt, tháng 11, năm Thành Thái thứ 8 - 1896).
Điều thú vị, Trường Quốc học Huế được thành lập ngày 23.10.1896 theo chỉ dụ của vua Thành Thái, xây dựng trên phần đất của Dinh Thủy sư (Thủy trại – nơi trú đóng, huấn luyện binh lính đường thủy từ thời Gia Long năm 1806). Bức bình phong được dựng sau khoảng một tháng khi có chỉ dụ thành lập trường, nhưng không nằm ngay trước vị trí trung tâm mà chếch về bên trái (bên tả). Theo tác giả Phạm Đăng Nhật Thái, có thể bình phong này dựng lên để ghi dấu "di tích" công trình Tả doanh Thủy sư từng tồn tại, mà vua Thành Thái muốn lưu lại cho hậu thế.
Trong khi đó, bức bình phong long mã ở di tích Tam Tòa của Cơ mật viện triều Nguyễn được xây dựng giai đoạn 1899-1903. Qua thời gian, công trình bị đổ sập, nhưng qua thăm dò khảo cổ đã xuất lộ nền móng vào tháng 8.2009, sau đó Trung tâm Bảo tồn di tích cố đô Huế tiến hành phục dựng. Tổng thể bức bình phong được xây theo hình cuốn thư với hoa văn chạm khảm sành sứ đặc trưng kiến trúc cung đình Huế, trong đó hình tượng long mã được bố trí thành hai cụm đối xứng, chạm khảm nổi bật và tinh xảo.
Thăng Hoa Nghệ Thuật Và Biểu Tượng Văn Hóa
Hình tượng long mã gắn liền với truyền thuyết long mã phụ đồ dưới thời Phục Hy (thế kỷ 28 trước Công nguyên). Theo đó, long mã xuất hiện trên sông Hoàng Hà, mang trên lưng bức hà đồ dâng cho vua Phục Hy để vẽ ra Bát quái đồ, khởi nguồn của Kinh Dịch.
Ở Việt Nam, hình tượng long mã xuất hiện từ thế kỷ 16, phổ biến từ thế kỷ 17-19, tiêu biểu là các hình long mã trên nhang án tại tòa Bái đường Văn Miếu Hà Nội. Khi đến Huế, long mã được điêu khắc, trang trí công phu hơn, làm nổi bật ý nghĩa của linh vật độc đáo trên kiến trúc đình, chùa, miếu, lăng tẩm.
Theo tiến sĩ Phan Thanh Hải, Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao thành phố Huế, nét đặc trưng kiến trúc Huế từ cung đình đến nhà dân đều hội tụ yếu tố phong thủy. Bình phong và non bộ không chỉ mang chức năng phong thủy (che chắn, tụ thủy, tích phúc) mà còn trở thành yếu tố mỹ thuật không thể thiếu. Long mã là họa tiết thường gặp nhất trên các bức bình phong, mang ý nghĩa cát tường, thịnh vượng, cao quý và thông thái. Linh vật này không chỉ là biểu tượng phong thủy, mà còn thể hiện vũ trụ quan Đông phương, gắn với triết lý âm dương ngũ hành và niềm tin về sự hòa hợp trời đất.
Từ Bình Phong Đến Logo Festival Huế
Hình tượng long mã cũng trở thành biểu tượng trên logo của Festival Huế. Theo nhà nghiên cứu Nguyễn Xuân Hoa (nguyên Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao, Phó ban tổ chức Festival Huế giai đoạn 2000-2026), logo Festival Huế ban đầu được họa sĩ người Pháp De L'Estraint thiết kế năm 1999 cho Festival 2000, với hình ảnh Ngọ môn cách điệu trên nền cờ đỏ sao vàng.
Đến kỳ Festival Huế năm 2022, trùng năm Nhâm Ngọ, Ban tổ chức đã đưa hình tượng long mã Huế vào logo, nhằm khẳng định Festival không chỉ là lễ hội nghệ thuật mà còn thể hiện bản sắc văn hóa qua biểu tượng "ngựa hóa rồng". Với người Huế, long mã không chỉ là linh vật mà còn là biểu tượng cho sự chuyển hóa, thăng hoa. Ngựa gắn với sức mạnh, tốc độ, sự bền bỉ; rồng tượng trưng cho quyền uy, linh thiêng. Biểu tượng long mã như một lời nhắc nhớ về sự hòa hợp giữa quá khứ và hiện tại, giữa con người và vũ trụ.
Từ bình phong Trường Quốc học đến logo Festival Huế, từ truyền thuyết Hoàng Hà đến chùa chiền Phật giáo, long mã đã trở thành một phần không thể thiếu trong bản sắc văn hóa cố đô. Linh vật trong truyền thuyết đã hóa thân vào đời sống tinh thần người Huế, gắn kết quá khứ với hiện tại và mở ra những khát vọng tương lai rực rỡ.
