Làng Hương Quế, xã Xuân Phú, thành phố Đà Nẵng được hình thành từ thế kỷ XV-XVI, gắn liền với công lao của ba tộc Phạm, Nguyễn, Trần từ Thanh Hóa, Nghệ An di cư vào Quảng Nam. Ngôi làng nổi tiếng với danh xưng “tổ cãi”, được cho là nguồn gốc của câu nói “Quảng Nam hay cãi”.
Di tích gần 600 năm tuổi
Ông Lê Thọ Tường, Phó phòng Văn hóa - Xã hội xã Xuân Phú, cho biết Tự đường Tam vị tiền hiền làng Hương Quế có tuổi đời gần 600 năm, là một trong những dấu tích tiêu biểu góp phần làm nên bề dày truyền thống của vùng đất này. Theo lý lịch di tích, Tự đường Tam vị tiền hiền còn có tên Tự đường Tam tộc, được xây dựng đầu thế kỷ XVI, thờ phụng khai quốc công thần gồm tướng Phạm Nhữ Tăng (Tổng chỉ huy quân đội triều Lê trong cuộc bình Chiêm năm 1471), tướng Trần Văn Chơn (Tổng chỉ huy thủy quân thời Trần Quý Khoáng) và bậc tiền hiền Nguyễn Ngọc Thanh (con trai Thượng tể Nguyễn Văn Lang).
Tự đường Tam vị tiền hiền làng Hương Quế được UBND tỉnh Quảng Nam (cũ) công nhận là Di tích lịch sử - văn hóa cấp tỉnh năm 2016. Ngoài tự đường thờ chung, mỗi tộc họ đều xây dựng nhà thờ riêng. Nhà thờ tộc Nguyễn Văn cũng được công nhận di tích lịch sử cấp tỉnh cùng năm.
Giai thoại 'cãi vua' và 14 điều trần
Ông Nguyễn Xuân Vĩnh (60 tuổi), Phó Chủ tịch Hội đồng gia tộc Nguyễn Văn làng Hương Quế, cho biết danh xưng “làng tổ cãi” có thể bắt nguồn từ những câu chuyện lịch sử gắn với tinh thần thẳng thắn, chính trực của người dân Hương Quế. Theo sử liệu, dưới thời vua Tương Dực, Thượng tể Nguyễn Văn Lang (1435-1513), thủy tổ làng Hương Quế, cháu nội của Nguyễn Công Duẩn, gọi Nguyễn Trãi bằng ông cố, đã dâng lên nhà vua 14 điều trần nhằm chấn hưng đất nước, cứu dân khỏi cảnh lầm than. Những lời can gián không được chấp nhận, bị cho là “cãi vua”. Biết không thể khuyên can, ông xin triều đình cấp đất, đưa dân vào phương Nam khai khẩn, hình thành làng Hương Ly, tiền thân của làng Hương Quế ngày nay.
Cuốn sách Quế Sơn - đất và người (Nhà xuất bản Hội Nhà văn 2015) viết: “Ông Nguyễn Văn Lang là người dám cãi lại vua, không chịu vào chầu mà dám hỗn, khuyên vua về nghệ thuật trị dân. Vì vậy, làng Hương Quế được cho là 'làng tổ cãi' Quảng Nam”.
Tinh thần cãi lý chính trực
Nhiều nhà nghiên cứu văn hóa Quảng Nam nhận định, 14 điều răn của Thượng tể Nguyễn Văn Lang thể hiện sự cương trực của một vị trung thần và khí chất con người xứ Quảng, không phải cãi cùn mà là cương nghị, thẳng thắn, bảo vệ cái đúng. Năm 1908, trong phong trào Trung Kỳ dân biến, ông Nguyễn Duân đại diện dân làng Hương Quế đã tranh luận quyết liệt với Tổng đốc Quảng Nam Hồ Đắc Trung. Tương truyền, Tổng đốc không thể bác lại lập luận sắc bén của ông, khiến cái tên “làng tổ cãi” càng được lưu truyền như nét riêng của vùng đất hiếu học, trọng lẽ phải.
Ông Lê Thọ Tường cho rằng có thể do 14 điều trần dâng vua mà người ta xem làng Hương Quế là “làng tổ cãi”, nhưng tất cả chỉ là truyền miệng dân gian gắn với câu chuyện lịch sử.
