Làng Cẩm Sa: Nơi sinh ra 5 vị tướng và 503 liệt sĩ
Con đường dẫn vào làng Cẩm Sa (nay là khối phố Cẩm Sa, phường Điện Bàn Đông, thành phố Đà Nẵng) ngày nay yên bình với những ngôi nhà san sát. Ít ai hình dung, nơi đây từng là “tọa độ lửa”, nhiều lần hứng bom đạn, bị càn quét, đốt phá trong những năm chiến tranh. Mảnh đất này không chỉ nổi tiếng bởi tinh thần bất khuất mà còn bởi những con số khiến bất cứ ai nghe qua cũng xúc động: 503 liệt sĩ, hơn 100 Mẹ Việt Nam anh hùng và 5 vị tướng lĩnh của Quân đội, Công an nhân dân làm rạng danh quê hương.
5 vị tướng của làng Cẩm Sa gồm: Thượng tướng Lê Thế Tiệm, nguyên Thứ trưởng Bộ Công an; Trung tướng Nguyễn Văn Thảng, nguyên Chính ủy Quân khu 5; Thiếu tướng Phạm Bân, Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân; Thiếu tướng Trần Đối, Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân, nguyên Phó Tư lệnh Mặt trận 479 và Thiếu tướng tình báo Phạm Mai.
Làng của những anh hùng
“Trong chiến tranh bom đạn đánh sập nhà cửa bà con lại dựng lên. Người này ngã xuống người khác tiếp tục đứng lên”, ông Nguyễn Văn Phước (69 tuổi), người con của Cẩm Sa mở đầu câu chuyện bằng một câu nói ngắn gọn nhưng gói trọn cả lịch sử của quê hương mình. Ông Phước là em ruột của Trung tướng Nguyễn Văn Thảng, nguyên Chính ủy Quân khu 5. Theo ông Phước, anh trai ông tham gia cách mạng bảo vệ Tổ Quốc từ khi còn rất trẻ. Hòa bình lập lại, ông trở về quê và luôn giữ lối sống mộc mạc, chân tình như thuở nào.
“Tháng 8/2025, anh Thảng được trao Huy hiệu 60 năm tuổi Đảng. Khi còn khỏe, mỗi lần về quê, anh đều ghé thăm tôi. Anh em rất thương yêu nhau. Gia đình ai cũng tự hào vì có người anh sống trọn đời cho Tổ Quốc”, ông Phước kể. Gia đình ông Phước là một lát cắt tiêu biểu về những mất mát của Cẩm Sa. Trung tướng Nguyễn Văn Thảng là con của Mẹ Việt Nam anh hùng Hồ Thị Bút. Riêng dòng họ gia đình ông Phước có tới 4 Mẹ Việt Nam anh hùng và 14 liệt sĩ.
Nhà bia tưởng niệm 7 dũng sĩ Điện Nam
Rời ngôi nhà nhỏ, ông Phước đưa chúng tôi đến Nhà bia tưởng niệm 7 liệt sĩ - dũng sĩ Điện Nam. Trước tấm bia đá, ông đứng rất lâu, đôi bàn tay khẽ vuốt lên dòng chữ khắc tên liệt sĩ Nguyễn Thảng, anh ruột của ông Phước, cũng là em của Trung tướng Nguyễn Văn Thảng. Giọng ông chùng xuống khi nhắc về trận chiến ngày 19/1/1972. Hôm đó, một tiểu đoàn địch với xe tăng, pháo binh, trực thăng và ca nô bất ngờ tràn vào địa phương. Chỉ có 7 cán bộ, du kích nhưng họ vẫn quyết bám trụ chiến đấu đến cùng. Trong trận đánh không cân sức ấy, 7 chiến sĩ đã tiêu diệt 47 tên địch, bắn cháy xe tăng, hạ một trực thăng HU-1A trước khi anh dũng hy sinh. Ông Phước nhìn thật lâu vào dòng tên của người anh rồi khẽ nói: "Dù các anh đã nằm xuống nhưng chiến công này luôn được người dân làng Cẩm Sa ghi nhớ và biết ơn".
Từ cậu bé nghèo đến vị tướng trận mạc
Nhắc đến Cẩm Sa, người dân luôn dành sự kính trọng đặc biệt cho Thiếu tướng Phạm Bân, người có cuộc đời gắn liền với những chiến trường ác liệt nhất. Ông Phạm Văn Bình, Bí thư Chi bộ khối phố Cẩm Sa, cũng là cháu của Thiếu tướng Phạm Bân, kể rằng tuổi thơ của vị tướng gắn với cái nghèo. Theo những tư liệu được Nhà xuất bản Quân đội nhân dân biên soạn và được ông Bình lưu giữ, cha mẹ Thiếu tướng Phạm Bân quanh năm dãi nắng dầm mưa vẫn không đủ ăn. Muốn được đến trường như bạn bè, cậu bé Phạm Bân thời đó đã xin cha mẹ nuôi riêng vài con gà để dành tiền mua sách. Từ những đồng tiền ít ỏi ấy, cậu bé nghèo đã được đi học, rồi được người thầy Phạm Đức Thanh (một cán bộ Việt Minh) truyền cho lòng yêu nước và lý tưởng cách mạng.
Tháng 6/1946, ông Phạm Bân tham gia cách mạng. Có thời gian đơn vị đóng quân chỉ cách nhà hơn 10km nhưng ông vẫn không thể trở về thăm mẹ. Mỗi lần nghe tiếng súng nổ ra ở Mặt trận Đà Nẵng, người mẹ già lại thấp thỏm lo con gặp hiểm nguy. Tháng 9/1949, ông được cử đi học và sau đó về làm trợ lý tác chiến Huyện đội Điện Bàn. Năm 1955, ông tập kết ra Bắc và được cử đi học Trường Tăng thiết giáp tại Trung Quốc. Sau đó ông trở lại chiến trường Khu 5, trực tiếp chỉ huy chiến đấu đến ngày đất nước thống nhất. Hòa bình lập lại, ông tiếp tục tham gia chiến đấu bảo vệ biên giới Tây Nam, giữ cương vị Chỉ huy trưởng Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Quảng Nam - Đà Nẵng và nhiều cương vị quan trọng khác.
Suốt cuộc đời binh nghiệp, Thiếu tướng Phạm Bân bị thương tới 5 lần. Sau nhiều năm mang trên mình thương tích chiến tranh, ông qua đời năm 1995 ở tuổi 65. Năm 2014, Chủ tịch nước ký quyết định truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân cho Thiếu tướng Phạm Bân vì những chiến công và thành tích đặc biệt xuất sắc trong kháng chiến chống Mỹ cứu nước.
Những vị tướng làm nên niềm tự hào của Cẩm Sa
Rời nhà bia tưởng niệm, ông Phạm Văn Bình đưa tôi đến Nhà truyền thống khối phố Cẩm Sa. Trên bức tường phía bên trái là chân dung của 5 vị tướng, niềm tự hào của ngôi làng nhỏ. Ông Bình cho biết, ngoài Thiếu tướng Phạm Bân và Trung tướng Nguyễn Văn Thảng, làng còn 3 vị tướng khác cũng để lại những dấu ấn đặc biệt trong sự nghiệp bảo vệ Tổ Quốc. Theo tiểu sử do Bộ Công an công bố, Thượng tướng Lê Thế Tiệm có nhiều năm giữ cương vị Thứ trưởng Bộ Công an, là Ủy viên Trung ương Đảng qua ba nhiệm kỳ, có nhiều đóng góp trong xây dựng lực lượng Công an nhân dân chính quy, hiện đại.
Trong cuốn “Chân dung tướng lĩnh Quân khu 7” do Nhà xuất bản Quân đội nhân dân phát hành, Thiếu tướng Trần Đối được giới thiệu là vị chỉ huy dày dạn trận mạc, trực tiếp tham gia kháng chiến chống Mỹ, Chiến dịch Hồ Chí Minh, chiến đấu bảo vệ biên giới Tây Nam và làm nhiệm vụ quốc tế tại Campuchia. Năm 1978, ông được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Riêng Thiếu tướng Phạm Mai, theo ông Bình, do hoạt động trong lĩnh vực tình báo nên thông tin về cuộc đời và sự nghiệp không được công bố nhiều. Người dân trong làng chỉ biết ông là một người con ưu tú của Cẩm Sa, có nhiều đóng góp thầm lặng cho sự nghiệp bảo vệ Tổ Quốc.
Đại diện phường Điện Bàn Đông cho biết qua 2 cuộc kháng chiến, toàn phường có 3.533 liệt sĩ, 1.001 người mẹ đã được Nhà nước phong tặng, truy tặng danh hiệu Bà mẹ Việt Nam anh hùng. Hiện nay, toàn phường có 16 Mẹ Việt Nam anh hùng còn sống. Trong nhiều năm qua chính quyền địa phương đã chăm lo, đẩy mạnh phong trào “Đền ơn đáp nghĩa” bằng những việc làm thiết thực như phụng dưỡng Mẹ Việt Nam anh hùng còn sống, xây nhà tình nghĩa, sửa chữa nghĩa trang liệt sĩ, nhà bia ghi danh, thực hiện chính sách đối với người có công.
