Lê Quý Đôn: Danh nhân văn hóa sinh năm Bính Ngọ, 'túi khôn của thời đại'
Theo thông tin từ Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, danh nhân Lê Quý Đôn (1726-1784) sinh ngày 2/8/1726, tức năm Bính Ngọ, nguyên tên Lê Danh Phương, tự Doãn Hậu, hiệu Quế Đường. Ông được coi là nhà bác học lớn của Việt Nam thế kỷ XVIII, với kiến thức uyên thâm trên nhiều lĩnh vực như sử học, triết học, địa lý, văn học và chính trị. Với vốn tri thức rộng lớn và khả năng hệ thống hóa học thuật xuất sắc, ông được người đương thời tôn xưng là “túi khôn của thời đại”.
Quê ở làng Diên Hà, trấn Sơn Nam (nay thuộc tỉnh Hưng Yên), Lê Quý Đôn xuất thân trong gia đình khoa bảng. Sau khi đỗ đạt cao trong khoa cử, ông giữ nhiều chức vụ quan trọng dưới triều Lê - Trịnh, nổi tiếng thanh liêm và cương trực. Chuyến đi sứ Trung Quốc từ năm 1760 đến 1762 đã giúp ông mở rộng thêm tầm nhìn học thuật, tiếp cận nhiều trước tác mới và củng cố vị thế học giả của mình.
Thành tích khoa bảng xuất sắc từ nhỏ
Từ nhỏ, Lê Quý Đôn đã nổi tiếng ham học và có trí nhớ phi thường. Mới 2 tuổi, ông đã đọc được chữ, 5 tuổi thuộc nhiều bài trong Kinh Thi. Đến 10 tuổi, ông học sử và nhớ 80-90 chương mỗi ngày, đồng thời nghiên cứu Kinh Dịch. Năm 14 tuổi, ông đọc hết Ngũ Kinh, Tứ Thư, Sử truyện, Chư tử và có thể làm liền 10 bài phú không cần nháp. Cũng năm ấy, ông theo cha ra Thăng Long học với tiến sĩ Lê Hữu Kiều.
Nhờ tư chất vượt trội, ông đỗ Giải nguyên năm 17 tuổi, rồi đạt thành tích nổi bật ở tuổi 27 khi đỗ Hội nguyên và Bảng nhãn (khoa thi không lấy Trạng nguyên). Đây là minh chứng cho sự thông minh và chăm chỉ hiếm có của ông trong lịch sử khoa cử Việt Nam.
Tác phẩm bách khoa thư Vân đài loại ngữ
Vân đài loại ngữ là tác phẩm được nhà bác học Lê Quý Đôn hoàn thành khi ông 30 tuổi. Đây là bộ sách mang tính bách khoa, tập hợp tri thức về triết học, khoa học, văn học, địa lý, chế độ, sản vật… được phân loại và hệ thống hóa ở mức độ cao. Tác phẩm này đánh dấu bước phát triển quan trọng của khoa học Việt Nam thời phong kiến và được xem như một “bách khoa thư” của thế kỷ XVIII.
Đóng góp lớn cho sử học Việt Nam
Danh nhân Lê Quý Đôn để lại một gia tài văn hóa đồ sộ với hơn 40 bộ sách nghiên cứu về nhiều lĩnh vực như lịch sử, địa lý, thi ca, và các tác phẩm chú giải, giải thích các kinh điển của Nho giáo. Hai trong số những tác phẩm nổi bật của ông gồm:
- Đại Việt thông sử (30 quyển) - bộ sử biên soạn công phu về lịch sử Việt Nam từ thời Hồng Bàng đến thời kỳ Lê Trung Hưng.
- Kiến văn tiểu lục - tác phẩm ghi lại những quan sát, nhận xét của ông về thế giới và các vấn đề văn hóa, xã hội đương thời.
Di sản giáo dục vẫn còn nguyên giá trị
Trong hàng nghìn trường học ở 34 tỉnh, thành phố tại Việt Nam, có nhiều trường mang tên nhà bác học Lê Quý Đôn. Đáng chú ý, có 8 trường chuyên đều mang tên "THPT chuyên Lê Quý Đôn" ở 7 tỉnh, thành phố (sau sáp nhập). Điều này cho thấy sự ảnh hưởng sâu rộng và lâu dài của ông trong nền giáo dục Việt Nam, khẳng định vị thế của một danh nhân văn hóa được tôn vinh qua nhiều thế hệ.
