Lễ cúng ông Công ông Táo: Nét đẹp văn hóa truyền thống ngày 23 tháng Chạp
Trong văn hóa truyền thống của người Việt, lễ cúng ông Công ông Táo vào ngày 23 tháng Chạp không chỉ là một nghi lễ quan trọng dịp Tết Nguyên đán, mà còn được xem như dấu mốc mở đầu cho chuỗi hoạt động chuẩn bị đón năm mới. Đây là thời điểm khép lại một năm cũ để bước sang năm mới với nhiều hy vọng và ước nguyện. Trải qua nhiều thế hệ, tục lệ này vẫn được duy trì rộng rãi trong đời sống xã hội, song không phải ai cũng hiểu rõ vì sao nghi lễ lại được ấn định vào ngày 23 tháng Chạp và tại sao phải tiến hành trước 12 giờ trưa.
Lý giải ngày 23 tháng Chạp từ góc nhìn văn hóa và khoa học
Theo nghiên cứu của ông Trường Thịnh, nguyên cán bộ Trung tâm Khoa học Xã hội và Nhân văn quốc gia, việc lựa chọn ngày 23 tháng Chạp để cúng ông Công ông Táo bắt nguồn từ quan niệm dân gian lâu đời: "Trần sao âm vậy". Từ nhận thức này, người xưa cho rằng các sinh hoạt nơi dương thế đều có sự tương ứng ở thế giới vô hình. Do đó, trước thời khắc chuyển giao năm mới, gia đình cần làm lễ để tiễn thần bếp và tổ tiên báo cáo công việc của một năm đã qua. Lễ cúng diễn ra trước ngày Giao thừa để sau khi hoàn tất việc "báo cáo", thần bếp sẽ trở về tiếp tục cai quản sinh hoạt gia đình trong năm mới.
Để hiểu hơn về cơ sở hình thành ngày 23 tháng Chạp, cần nhìn lại cách người xưa quan sát và xây dựng hệ thống lịch. Ông Thịnh phân tích rằng, lịch âm được tính theo chuyển động của Mặt trăng, trong khi lịch dương dựa vào chu kỳ vận động của Mặt trời. Mặt trời, Trái đất và Mặt trăng là ba thiên thể có ảnh hưởng trực tiếp đến con người cũng như thời tiết trên Trái đất. Theo đó, Trái đất quay quanh Mặt trời theo chiều ngược kim đồng hồ, hoàn thành một vòng khép kín trong hơn 365 ngày, cơ sở hình thành lịch dương. Trong khi đó, lịch âm được xác lập dựa trên sự vận động lặp đi lặp lại của Trái đất và Mặt trăng trên những quỹ đạo vô hình nhưng ổn định từ cổ xưa đến nay.
Ngày nay, khoa học hiện đại cũng đã chứng minh con người có thể dựa vào quỹ đạo và chu kỳ của Mặt trăng và Trái đất để dự đoán chính xác các hiện tượng như Nhật thực, Nguyệt thực. Điều này cho thấy, từ rất sớm, người xưa đã quan sát được quy luật tự nhiên và vận dụng chúng vào đời sống, trong đó có việc xác định những mốc thời gian quan trọng trong năm. Theo dòng lặp lại của quỹ đạo Trái đất – Mặt trăng, những ngày như mồng Một, ngày Rằm, Tết Nguyên đán, Rằm tháng Bảy (xá tội vong nhân), ngày giỗ của người đã khuất và đặc biệt là ngày 23 tháng Chạp đều được xác lập ổn định qua năm tháng.
Theo quan niệm của cổ nhân, ngày 23 tháng Chạp được coi là ngày "mở cổng trời", tức thời điểm mà Mặt trời – Mặt trăng – Trái đất nằm trên một quỹ đạo nhất định. Từ đó hình thành niềm tin rằng nếu làm lễ đúng ngày, việc "chầu Trời" của Táo quân mới trọn vẹn. Nếu thực hiện lệch ngày, thì theo cách diễn giải dân gian, "cổng trời" chưa mở, và lễ cúng có thể không đạt hiệu quả như mong muốn.
Tại sao phải cúng ông Công ông Táo trước 12 giờ trưa?
Không chỉ quan trọng về ngày tháng, thời điểm cúng ông Công ông Táo cũng được người Việt đặc biệt coi trọng. Việc hoàn tất lễ cúng trước 12h ngày 23 tháng Chạp không đơn thuần là một quy ước mang tính hình thức, mà gắn với nhiều tầng ý nghĩa trong tín ngưỡng dân gian, quan niệm thời gian và nhịp sống truyền thống.
Theo dân gian, ngày 23 tháng Chạp là ngày Táo quân lên chầu trời. Ông Công ông Táo, vị thần cai quản bếp núc, giữ lửa gia đình và ghi nhận nếp sống, đạo đức của từng nhà, sẽ cưỡi cá chép lên thiên đình để tâu trình với Ngọc Hoàng những việc đã diễn ra trong năm. Hành trình này được tin là diễn ra vào buổi trưa, vì vậy lễ tiễn cần tiến hành trước thời khắc đó để các ngài "kịp giờ" lên đường.
Bên cạnh đó, mốc 12h còn được xem là ranh giới âm dương trong ngày. Trong tư duy phương Đông, buổi sáng là thời điểm dương khí thịnh vượng, thích hợp cho các nghi lễ tiễn đưa, cầu mong điều lành. Sau giờ Ngọ, dương khí giảm dần, âm khí tăng lên, không còn được coi là thời điểm cát lành để thực hiện cúng lễ. Do vậy, nhiều gia đình kiêng cúng ông Công ông Táo sau 12 giờ trưa, dù vẫn là cùng ngày Âm lịch.
Thời điểm trước 12h cũng phù hợp với nhịp sinh hoạt truyền thống của cư dân nông nghiệp xưa. Buổi sáng là lúc bếp lửa đỏ, các thành viên trong gia đình quây quần, việc sửa soạn lễ cúng diễn ra trong không khí trang nghiêm và ấm cúng. Cúng sớm vì thế được xem là cách tiễn Táo quân chu đáo, thể hiện sự kính trọng đối với vị thần đã gắn bó với mái nhà suốt một năm.
Ở góc độ tâm lý văn hóa, lễ cúng trước 12h còn giúp gia đình an tâm bước vào những ngày cuối năm. Sau khi tiễn ông Công ông Táo, người Việt chính thức bắt tay vào dọn dẹp nhà cửa, chuẩn bị Tết với tâm thế nhẹ nhõm, như đã khép lại những việc cũ của năm qua.
Duy trì truyền thống trong xã hội hiện đại
Trong bối cảnh xã hội hiện đại, nhiều gia đình có thể linh hoạt cúng sớm hơn một vài ngày hoặc thực hiện vào buổi sáng sớm ngày 23 tháng Chạp để phù hợp điều kiện sinh hoạt. Tuy nhiên, quan niệm "cúng ông Công ông Táo trước 12h trưa" vẫn được duy trì phổ biến, như một cách gìn giữ nét đẹp truyền thống và thể hiện sự trân trọng đối với tín ngưỡng dân gian đã bền bỉ song hành cùng đời sống người Việt qua nhiều thế hệ.
Lễ cúng ông Công ông Táo không chỉ là một nghi thức tâm linh, mà còn là biểu tượng của sự kết nối giữa con người với tự nhiên, giữa quá khứ và hiện tại. Nó nhắc nhở chúng ta về giá trị của gia đình, sự sum vầy và những ước nguyện tốt đẹp cho năm mới. Dù cuộc sống có thay đổi, nhưng những giá trị văn hóa này vẫn mãi là một phần không thể thiếu trong tâm thức người Việt.
