Sau khi cha con ông Cao Đình Độ và Cao Đình Hương qua đời, triều đình nhà Nguyễn đã cấp đất chôn cất tại thôn Trường Cởi, phía nam sông Hương, nay là kiệt 175 đường Phan Bội Châu, phường Thuận Hóa, TP. Huế. Khu lăng mộ này từng là vùng đất hoang sơ, chỉ có các ngôi chùa thuộc các tổ đình Phật giáo xứ Huế. Trải qua chiến tranh, người dân Huế đã chôn cất mồ mả tại đây, biến nơi này thành khu nghĩa địa lớn kéo dài đến chân núi Ngự Bình.
Người đời bảo quản, gìn giữ
Vào những năm 1990, chính quyền tỉnh Thừa Thiên-Huế (nay là TP. Huế) đã giải tỏa, quy hoạch khu vực này thành khu dân cư để phục vụ nhu cầu nhà ở cho cán bộ và người dân. Riêng lăng mộ của hai vị tổ sư nghề kim hoàn vẫn được khoanh vùng bảo vệ. Trong giai đoạn khó khăn, một số hộ dân đã vào trong khuôn viên lăng mộ để canh tác, trồng rau, trồng đậu để sinh sống.
Bà Lê Thị Thuận (62 tuổi), được Ban đại diện tộc kim hoàn tại Huế giao trông coi khu lăng mộ, cho biết gia đình bà đến cư ngụ sát lăng hai vị tổ sư hơn 35 năm trước, khi nơi đây vẫn còn hoang sơ, mồ mả dày đặc. "Từ khi gia đình tôi dọn về đây, người dân quanh khu lăng mộ đều tỏ ra rất thành kính với hai ngài. Mặc dù nằm giữa khu dân cư đông đúc, nhưng lăng mộ luôn được người dân hương khói, không hề có tình trạng phóng uế hay xả rác. Riêng gia đình tôi, bên cạnh việc thường xuyên hương khói, chúng tôi tranh thủ những khu vực đất trống, sau khi thắp hương khấn xin ngài, đã trồng rau, trồng đậu để cải thiện cuộc sống", bà Thuận kể.
Đến khi Ban đại diện tộc kim hoàn tại Huế tiến hành chỉnh trang, tôn tạo khu lăng mộ, các khu vực đất trống đã được lát gạch nền, nên gia đình bà không thể canh tác nữa. Bù lại, gia đình bà được giao chìa khóa và trông coi lăng mộ với một khoản thù lao nhỏ. "Đây cũng là chút lộc nhờ lòng thành hương khói của gia đình tôi", bà Thuận chia sẻ.
Kiến trúc tiêu biểu
Khu lăng mộ của hai vị tổ sư kim hoàn tại Huế gồm lăng đệ nhất tổ sư Cao Đình Độ xây dựng năm Canh Tuất (1810) và lăng đệ nhị tổ sư Cao Đình Hương xây dựng năm Tân Tỵ (1821). Theo Ban đại diện tộc kim hoàn tại Huế, hai lăng mộ được trùng tu lần thứ nhất vào năm Khải Định thứ 4 (1919) do cụ Huỳnh Côn chủ trì, với công đức đóng góp của toàn thể môn đệ Cục Kim hoàn của triều Nguyễn.
Đến năm 1970, khu lăng mộ bị xuống cấp do chiến tranh và thời tiết tàn phá, nên được trùng tu lần thứ hai. Đợt trùng tu này do cụ Triệu Mân, Chủ tịch Nghiệp đoàn ngành kim hoàn Trung - Cao nguyên và Nam phần chủ trì, với sự hội tụ tinh hoa nghệ thuật và đóng góp tài chính của toàn thể môn sinh ngành kim hoàn trong cả nước.
Điểm nhấn của kiến trúc lăng mộ tổ nghề kim hoàn là cổng lăng gồm bốn trụ biểu cao. Bờ giải mặt trước của hai trụ biểu chính giữa có đắp nổi hai vế đối bằng chữ Hán. Khu lăng mộ có bình đồ hình trái xoài dài 17,5 m, rộng 11 m. Phía bên trái (nhìn vào) là lăng mộ đệ nhất tổ sư Cao Đình Độ, bên phải là lăng mộ đệ nhị tổ sư Cao Đình Hương. Hai ngôi mộ cách nhau 100 m và được định hướng đông, tây, nam, bắc theo la bàn cổ.
Kiến trúc nghệ thuật của hai lăng mộ tương đối giống nhau theo kiểu "nội công, ngoại quốc" - một kiến trúc văn hóa đặc trưng của triều Nguyễn. Về nghệ thuật trang trí, các họa tiết được khảm sành sứ, thủy tinh tạo hình sống động. Lăng mộ chia thành hai tầng, có cửa tam quan, bình phong long mã cuốn thư, bi đình; trụ biểu có câu đối, rồng chầu và trang trí các ô hộc hình cây lá được khảm sành sứ. Hai tầng mái lợp bằng ngói ống trang trí hoa văn chữ "thọ" theo lối triện, gọi là "câu đầu trích thủy"; trụ tròn đối hoa sen, long vân nổi lượn quanh theo kiểu "long vân đồng trụ". Trên bờ nóc có biểu tượng "lưỡng long chầu nguyệt" như các di tích kiến trúc triều Nguyễn khác. Phần mộ hình tròn có đường kính 4 m, cao 1 m, chu vi có ba lớp cánh hoa sen cách điệu.
Với giá trị văn hóa - lịch sử và kiến trúc nghệ thuật độc đáo, khu lăng mộ tổ nghề kim hoàn cùng với di tích từ đường tộc kim hoàn đã được Bộ Văn hóa - Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) công nhận là di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia vào năm 1990. Đến năm 2016, với sự đóng góp của những người làm nghề kim hoàn trong cả nước, khu lăng mộ hai vị tổ sư được tiếp tục tôn tạo, chỉnh trang, xây dựng thêm nhà thờ, tường rào, cổng tam quan theo phong cách kiến trúc cổ Huế. Trong đó, ngôi nhà thờ được xây dựng bằng bê tông nhưng theo kiến trúc nhà rường ba gian, bên trên phần mái có chạy nóc tè, gắn rồng, phụng.
Đến năm 2024, Ban quản lý tộc kim hoàn Huế tiếp tục xây dựng cổng chào vào khu di tích tại kiệt 175 Phan Bội Châu nhằm tôn vinh và ghi nhớ công lao của hai vị tổ sư. Cho đến nay, giữa phố thị đông đúc, khu lăng mộ hai vị tổ sư vẫn được chăm sóc trang nghiêm, là nơi cội nguồn linh thiêng để các thế hệ thợ kim hoàn và du khách tìm về. (còn tiếp)
