Nghỉ hè, trẻ em có thêm quỹ thời gian rảnh rỗi đáng kể, kéo theo nhu cầu tham gia các hoạt động trải nghiệm tăng cao. Sự thay đổi này phần lớn xuất phát từ nhận thức của phụ huynh về tác hại của việc để con trẻ đắm chìm trong thế giới mạng và thiết bị điện tử, từ đó hướng tới những giá trị tích cực từ các hoạt động có tính dẫn dắt. Tuy nhiên, trong hệ sinh thái đa dạng các lớp học kỹ năng, văn hóa đọc vẫn đang đối mặt với cuộc cạnh tranh đầy thách thức.
Văn hóa đọc trước sự cạnh tranh của các hoạt động giải trí
Quan sát từ thực tế triển khai Dự án Sách Nhà Mình, chị Lê Thùy Dương - Chủ nhiệm dự án - nhìn nhận: "Nhu cầu đọc có nhích dần, nhưng vẫn chậm so với các loại hình khác như đàn, hát, nhảy, múa, dẫn chương trình, camping... và chưa thực sự sâu, đôi khi bị hình thức do nhu cầu không thực sự đến từ trẻ nhỏ". Hiện trạng này phản ánh thói quen phổ biến: nhiều học sinh được phụ huynh đăng ký tham gia câu lạc bộ đọc sách trong dịp hè để lấp đầy thời gian trống, với quan điểm "thêm được chút gì thì thêm". Hệ quả là hành vi đọc không diễn ra chủ động và thường xuyên. Sự xao nhãng này được những người làm giáo dục nhìn nhận như hiện thực khách quan của đời sống hiện đại, khi trẻ em đối mặt với quá nhiều mối quan tâm sinh động bên ngoài trang sách.
Đổi mới phương thức tiếp cận để thu hút bạn đọc nhí
Những người làm công tác khuyến đọc lấy thực tế đó làm động lực thay đổi phương thức tiếp cận. Chị Lê Thùy Dương nhấn mạnh: "Chúng ta cần nỗ lực hơn để đọc sách, tổ chức các hoạt động chơi với sách, kéo các em vào thế giới ngôn từ. Đó là điều chúng ta phải làm, liên tục và bằng những nỗ lực lớn nhất". Quá trình này đòi hỏi sự bền bỉ, ngay cả với những người tâm huyết, việc đồng hành cùng con cái là quá trình liên tục nỗ lực và chấp nhận mức độ tiếp nhận riêng của từng cá nhân.
Nhằm tạo sức hút, các dự án khuyến đọc miễn phí như Sách Nhà Mình đã vượt qua khuôn khổ truyền thống, chuyển hướng sang mô hình tương tác cao và linh hoạt về địa điểm. Điểm sáng tạo lớn nhất là phá vỡ giới hạn không gian tổ chức. Chị Lê Thùy Dương cho biết: "Điểm khác biệt lớn nhất của Sách Nhà Mình so với các không gian đọc khác là tổ chức ở quy mô lớn (trường học) hoặc không gian mở (phố sách, bảo tàng, không gian lưu niệm...), với sự tham gia đồng thời của các bạn nhỏ cùng thầy cô hoặc bố mẹ hoặc cả hai". Vai trò trung tâm là những người dẫn chương trình có kỹ năng hoạt náo, đọc sâu, hiểu kỹ và có vốn kiến thức nền tốt. Sự nhạy bén của MC cho phép kịch bản được điều chỉnh liên tục, tạo không gian mở nơi mọi người cùng kiến tạo nội dung.
Nhờ tiêu chí "gợi mở và phát triển nội dung chính cùng nhau", nhiều chi tiết ngoài kịch bản xuất hiện tự nhiên. Ví dụ, trong chương trình "Tôi kể em nghe chuyện Trường Sa" tại trường Tiểu học Lê Hồng Phong (Hà Đông), các em học sinh háo hức đặt câu hỏi cho nhà văn Nguyễn Xuân Thủy: "Chú ơi, nước ngọt có ngọt không?". Hay khi lật cuốn sách về Huế, một bạn nhỏ hỏi: "Giáo sư Trần Văn Khê là ai?". Với chương trình chuyên môn hơn như bộ sách "Ngàn năm sử Việt" hay hoạt động "Tua nhanh danh tác", ban tổ chức sẵn sàng để mở tác phẩm, lắng nghe người chơi thể hiện, sau đó gợi mở và nắn chỉnh sai lệch.
Các dự án còn khéo léo đan cài trang sách với trải nghiệm văn hóa và di sản truyền thống, đáp ứng nhu cầu kết hợp của gia đình: vận động, gia tăng hiểu biết và lưu giữ kỷ niệm. Chị Lê Thùy Dương giải thích: "Việc đưa các bạn đến không gian văn hóa như nhà lưu niệm, bảo tàng, địa danh, hoặc gặp gỡ tác giả, thực sự là cách khiến các bạn nhỏ cảm thấy gần hơn với tác phẩm, từ đó thúc đẩy sự tò mò khám phá từ những liên tưởng, câu hỏi được gợi mở trong hành trình". Nếu đọc sách tác động tĩnh lặng thì trải nghiệm không gian tạo cảm xúc trực quan mạnh mẽ, như cánh cửa mở ra để các bạn bước vào thế giới ngôn từ.
Xây dựng điểm tựa bền vững cho văn hóa đọc
Không khí sôi nổi của sự kiện chưa đủ hình thành thói quen bền vững. Văn hóa đọc cần bám rễ vào hệ sinh thái giáo dục có tính kết nối sâu sắc. Mô hình như Sách Nhà Mình cho thấy sự kết nối hiệu quả giữa nhà trường, gia đình và xã hội. Sự thay đổi tích cực được ghi nhận qua câu chuyện đồng hành 3 năm cùng Trường Tiểu học Nguyễn Du (Hà Đông). Dự án tổ chức Ngày hội đọc sách với các góc chơi sáng tạo như "Lướt cùng Tí địa lí", "Giải mã trục lịch sử", "Khéo khôn với tiền", đồng thời đi sâu vào tọa đàm, chuyển giao kỹ năng cho giáo viên và kết nối nhà xuất bản khen thưởng học sinh. Nhờ đó, phong trào đọc diễn ra sôi nổi quanh năm, học sinh mạnh dạn, chủ động tìm đọc và đặt câu hỏi chất lượng.
Để đạt chuyển hóa thực chất, cần sự chung tay đồng bộ của nhà trường, gia đình, nhà xuất bản, trong đó dự án đóng vai trò điều phối. Chị Thùy Dương đưa ra giải pháp: "Bố mẹ, thầy cô hãy thực sự tham gia vào hành trình đọc và chơi cùng con, không phó mặc cho trẻ, khi đó đọc sách mới trở thành niềm vui". Khi phụ huynh hào hứng chia sẻ đoạn văn hay, giáo viên lồng ghép kiến thức từ sách vào bài giảng, trẻ em sẽ có động lực khám phá và khát khao "khoe" điều mình học được.
Thói quen lật giở từng trang sách là nền tảng xây dựng kỹ năng, kiến thức. Chủ nhiệm dự án nhấn mạnh: "Đọc sách luôn là nền tảng của mọi hoạt động, mọi phát triển". Học làm MC, kỹ thuật phát âm chỉ là phần ngọn, còn đọc đa dạng thể loại sách để trang bị kiến thức nền, thấu hiểu bối cảnh và ứng phó tình huống mới là gốc rễ. Tương tự, để đánh một bản đàn hay, người nghệ sĩ cần đọc nhiều để thẩm thấu lịch sử, văn hóa tác phẩm.
Phía sau hệ sinh thái khuyến đọc là sự cống hiến thầm lặng của đội ngũ sáng lập và cộng sự. Nhiều dự án phi lợi nhuận vận hành từ đam mê, không dựa trên kinh tế. Với công việc ổn định khác, các đơn vị, cá nhân đam mê văn hóa đọc tận dụng thế mạnh chuyên môn và sự ủng hộ từ giới chuyên môn để duy trì dự án chất lượng chuyên sâu. Tinh thần nhiệt huyết kết hợp mô hình linh hoạt tại trường học và không gian văn hóa đang lặng lẽ kiến tạo thế hệ bạn đọc và người viết nhỏ tuổi chủ động, giàu hiểu biết, gắn kết với cội nguồn tri thức.
