Kỷ niệm về Nam Cao tại Việt Bắc
Nhà thơ Hoàng Trung Thông, trong hồi ký "Những người thân, những người bạn", đã chia sẻ những kỷ niệm sâu sắc về nhà văn Nam Cao (tên thật Trần Hữu Trí) từ những ngày tháng ở chiến khu Việt Bắc năm 1951. Khi đó, ông chưa đọc hết các tác phẩm của Nam Cao, nhưng thường gặp nhà văn cùng với Tô Hoài viết lách trong những lán rừng.
Cơ quan Hội Văn nghệ khi ấy đặt tại cây số 7 trên đường Tuyên Quang-Hà Giang. Hoàng Trung Thông nhắc đến cuốn nhật ký của Nam Cao với những mảnh đạn xuyên thủng ở Bắc Sơn, khi hai người bị máy bay bắn tại Vũ Lăng, vẫn được Tô Hoài lưu giữ.
Hy sinh vì Tổ quốc
Nam Cao hy sinh khi mới ngoài ba mươi tuổi. Theo lời kể, sau khi viết một cuốn tiểu thuyết chưa đạt, ông về quê trong vùng địch hậu để tìm kiếm nhân vật mới và cũ, nhằm viết cho thật đúng và hay. Trên đường đi qua cánh đồng chiêm trũng, ông bị giặc Pháp bắt và bắn chết trên bờ. Ông giữ lòng trung kiên của một người cộng sản đến hơi thở cuối cùng.
Chân dung con người trăn trở
Hoàng Trung Thông miêu tả Nam Cao là người gầy gò, xương xương, đôi vai hơi còng, đôi mắt sâu thẳm, thâm quầng đầy day dứt. Ông luôn đấu tranh với bản thân và tự phê bình mình. Trong một lần tâm sự, Nam Cao đã đọc cho Hoàng Trung Thông nghe đoạn trong bút ký "Đường vô Nam": "Cây bút của tôi bất lực. Nó không khạc ra lửa và ra đạn như cây súng. Nó ì ạch chạy theo phong trào mãi mà không kịp..."
Hoàng Trung Thông đáp lại: "Anh Nam Cao ạ! Anh viết đúng đấy. Khổ thân cho tôi, tôi đã từng cầm súng mà sao cầm bút vẫn vụng về".
Những đêm mưa và nỗi niềm chiến sĩ
Những đêm mưa tầm tã là lúc Nam Cao viết nhiều nhất. Ông thao thức, đi đi lại lại, ngồi rồi đứng, trông rất khổ sở. Ông viết ra rồi gạch đi, lại viết lại. Những đêm ấy là tiếng khóc của lòng ông khi nghĩ đến các anh Vệ quốc quân. Ông đọc đoạn bút ký "Ở rừng": "Ôi những anh Vệ quốc quân! Tôi biết các anh phải nhịn cơm ăn cháo, đứng dầm mưa suốt ngày suốt đêm mà đánh giặc... Tôi xấu hổ cho tâm hồn ủy mị của tôi..."
Khi gập bản thảo, Nam Cao chỉ tay về nơi xa, mắt sáng rực đầy mơ ước và nói: "Thông ạ, những nhà máy sau này sẽ mọc lên rất nhiều ở trên này".
