Hành trình xúc động tìm mộ giáo sĩ Đắc Lộ - người khai sinh chữ quốc ngữ tại Iran
Thật cảm động xiết bao khi có duyên may được tri ân một người ơn của dân tộc Việt tại vùng Trung Đông nắng gió - nơi ông chọn sống những năm cuối đời rồi an nghỉ vĩnh hằng sau quãng đời dài miệt mài tại Việt Nam. Đó là giấc mơ thành sự thật kể từ khi tôi còn là cậu học trò cộng tác cho báo Tuổi Trẻ, đến gửi tin bài tại tòa soạn cũ ở địa chỉ 161 đường Lý Chính Thắng, thành phố Hồ Chí Minh - nơi có bức tượng chân dung Alexandre de Rhodes bằng đồng đen đặt trang trọng giữa khuôn viên.
Tìm mộ giáo sĩ Đắc Lộ ở Ba Tư
Uống nước nhớ nguồn, mục đích chuyến đi Iran của tôi chính là đi tìm nơi an nghỉ của Alexandre de Rhodes để được một lần đặt hoa lên mộ người. Sau vài chặng bay, tôi đặt chân đến thủ đô Tehran rồi từ đó thuê xe đi xuôi về phía nam đến cố đô Isfahan - đô thị cổ kính cách Tehran 350km, dân số 2,5 triệu người. Bác tài địa phương tên Dariush dù đã chở vô số du khách đến tham quan Isfahan, song cực kỳ ngạc nhiên khi nghe tôi nói mình đến vùng đất xinh đẹp này với mục đích đi tìm một nghĩa trang!
Thông tin từ những người Việt đi trước giúp tôi xác định: trước tiên phải đến quận New Julfa tìm nhà thờ cổ Holy Savior của người Armenia. Alexandre de Rhodes được Vatican phái bộ đến Ba Tư năm 1654, đã sống ở đây được sáu năm rồi tạ thế ngày 5-11-1660. Ông được chôn cất ở khu nghĩa trang dành cho người Công giáo Armenia ở ngoại ô thành phố.
Lời tri ân với thiên thu
Từ nhà thờ Vank sau khoảng 15 phút đi xe, chúng tôi đã đến nghĩa trang do người Armenia xây dựng từ hơn 500 năm qua, rộng hơn 30ha. Rất nhiều ngôi mộ đá, phiến đá to nhỏ, nhô trên mặt đất, nằm xê lệch bên các hàng thông nhỏ. Tôi và bác tài Dariush đi loanh quanh nhiều vòng vẫn không tìm thấy phần mộ cần đến. Bất giác tôi dừng lại, trên tay ôm bó hoa hướng dương màu vàng rực, thành khẩn khấn nguyện. Chẳng ngờ ngay sau lời thành kính đó, chỉ bước đi đôi ba mét nữa, tôi đã thấy ngôi mộ Alexandre de Rhodes ngay trước mặt, như là người hiển linh.
Niềm xúc cảm dâng trào khi tôi quỳ bên tảng đá xám hình chữ nhật nằm giản dị, khiêm nhường. Trên phiến đá có dòng ký tự Latin được khắc chìm còn rõ nét: "Nơi đây yên nghỉ linh mục Alexandre de Rhodes. Đã tạ thế tại Isfahan ngày 5 tháng 11 năm 1660". Phía trước đầu mộ còn có tấm bia đá xuất xứ từ Quảng Nam, khắc chân dung Đắc Lộ và một trang của Từ điển Việt-Bồ-La, cùng dòng song ngữ Việt - Anh sơn vàng: "Chữ quốc ngữ còn, Tiếng Việt còn, Nước Việt Nam còn!" do Viện bảo tồn tiếng Việt lập năm 2018.
Dọc theo thành mộ là một phiến đá khác khắc dòng chữ với 4 thứ tiếng Việt, Pháp, Anh và Ba Tư: "Tri ân Cha Alexandre de Rhodes đã đóng góp to lớn trong việc tạo tác chữ quốc ngữ - chữ Việt viết theo ký tự Latin". Bia tri ân này do một phái đoàn Việt Nam khánh thành đúng ngày giỗ lần thứ 358 của Đắc Lộ.
Di sản vĩ đại của giáo sĩ Đắc Lộ
Alexandre de Rhodes sinh ngày 15-3-1593 tại Avignon, miền nam nước Pháp, qua đời ngày 5-11-1660 tại Isfahan, Iran. Ông là nhà ngôn ngữ học, nhà truyền giáo Dòng Tên, thường được người Việt gọi là "Cha Đắc Lộ". Ông có nhiều lần đến An Nam truyền giáo ở Đàng Trong lẫn Đàng Ngoài trong khoảng thời gian 20 năm từ 1624 đến 1645.
Ông là người hệ thống hóa và biên soạn công trình Dictionarium Annamiticum Lusitanum et Latinum (Từ điển Việt - Bồ - La) đầu tiên in tại Roma năm 1651 với gần 8.000 từ vựng. Đây giúp người Việt lần đầu tiên có một hệ thống ký tự chữ viết theo mẫu tự Latin đơn giản, hiệu quả, dễ học và dễ sử dụng, thúc đẩy tiến trình phát triển văn hóa, giáo dục, báo chí.
Là một sứ giả văn hóa, Alexandre de Rhodes còn là tác giả của cuốn Lịch sử vương quốc Đàng Ngoài và hồi ký Hành trình và Truyền giáo, thuật lại trải nghiệm, giới thiệu chi tiết các văn hóa, tín ngưỡng, phong tục của người Việt đương thời cho độc giả phương Tây ở thế kỷ 17.
Trong nhà thờ cổ Mằng Lăng ở Phú Yên lưu trữ cuốn sách Phép giảng tám ngày của Alexandre de Rhodes được in tại Roma năm 1651. Đây được xem là cuốn sách chữ quốc ngữ đầu tiên của Việt Nam, được in song ngữ bằng tiếng Latin và chữ quốc ngữ sơ khai.
Tiếng lòng của hậu thế
Với tôi, khoảnh khắc ngồi yên lặng bên ngôi mộ đơn sơ của Alexandre de Rhodes, lần giở trang sách tiếng Việt giữa không gian nghĩa trang thanh vắng, những ngọn thông rung rinh sẽ luôn khắc ghi trên hành trình khám phá thế giới. Cả một đời giáo sĩ Đắc Lộ không chỉ cống hiến vì đạo mà trọn vẹn cho ngôn ngữ, học thuật, văn hóa, sử liệu thực địa.
Ông thúc đẩy đối thoại nhân bản, góp phần làm cầu nối giao lưu giữa các nền văn minh Đông - Tây lẫn tiến trình hình thành bản sắc tri thức hiện đại của nhiều địa phương trong đó có Việt Nam. Hẳn sau gần bốn thế kỷ, Alexandre de Rhodes sẽ ấm lòng khi biết rằng chữ Việt mà ông từng sáng tạo vẫn tồn tại, phát triển trên bao thế hệ người Việt.
Những người con nước Việt vẫn vượt ngàn trùng xa để đến thăm và tưởng nhớ ông, như minh chứng cho tinh thần "uống nước nhớ nguồn" sâu sắc. Chuyến đi này không chỉ là hành trình cá nhân, mà còn là lời tri ân chân thành từ cộng đồng Việt Nam đến vị giáo sĩ đã góp phần định hình di sản ngôn ngữ quý báu của dân tộc.
