Chiến tranh đã lùi xa hơn nửa thế kỷ, nhưng cuộc tìm kiếm hài cốt những người lính vẫn chưa dừng lại. Trên khắp đất nước, vẫn còn những hài cốt lính Mỹ và hàng trăm nghìn liệt sĩ Việt Nam chưa về được với gia đình. Điều đặc biệt là sau nhiều năm hàn gắn và xây dựng lòng tin, cuộc tìm kiếm ấy không còn là nỗ lực của riêng một phía.
Việt Nam chủ động tìm quân nhân Mỹ mất tích
Người Việt đi tìm quân nhân Mỹ mất tích, còn người Mỹ cũng đang góp sức tìm kiếm các liệt sĩ Việt Nam. Theo Cơ quan Việt Nam tìm kiếm người mất tích (VNOSMP), hoạt động hợp tác nhân đạo tìm kiếm và kiểm kê quân nhân Mỹ mất tích trong chiến tranh tại Việt Nam được triển khai ngay sau khi Hiệp định Paris được ký kết năm 1973. VNOSMP là cơ quan hoạt động dưới sự chỉ đạo trực tiếp của ba bộ: Ngoại giao, Quốc phòng và Công an.
Sau hơn 5 thập niên, hoạt động hợp tác này đã giúp phía Mỹ nhận dạng và trao trả hài cốt gần 740 quân nhân trong tổng số 1.973 trường hợp mất tích tại Việt Nam. Đây không chỉ là kết quả có ý nghĩa đối với chính phủ và người dân Mỹ mà còn góp phần xây dựng lòng tin, tạo nền tảng thúc đẩy các chương trình hợp tác khắc phục hậu quả chiến tranh giữa hai nước như rà phá bom mìn, tẩy độc dioxin, hỗ trợ người khuyết tật và tìm kiếm, xác định danh tính liệt sĩ Việt Nam.
Những cuộc tìm kiếm đơn phương của Việt Nam
Trong nhiều năm, các đợt tìm kiếm quân nhân Mỹ mất tích (MIA) chủ yếu được thực hiện theo cơ chế phối hợp giữa VNOSMP và Cơ quan Tìm kiếm tù binh và quân nhân mất tích Mỹ (DPAA). Tuy nhiên, có những thời điểm Việt Nam tự tìm kiếm. Gần nhất, ngày 13.12.2025, tại sân bay Gia Lâm (Hà Nội), Việt Nam tổ chức lễ trao trả hài cốt quân nhân Mỹ mất tích trong chiến tranh lần thứ 171. Hài cốt được trao trả là kết quả của một đợt tìm kiếm đơn phương do Việt Nam thực hiện tại Lào Cai. Trước đó, ngày 5.12.2025, các chuyên gia pháp y Việt Nam và Mỹ đã tiến hành giám định, sơ bộ xác định mẫu hài cốt có khả năng liên quan đến một quân nhân Mỹ mất tích trong chiến tranh. Sau đó, mẫu vật được chuyển tới phòng thí nghiệm pháp y ở Hawaii để tiếp tục phân tích và xác định danh tính.
Theo VNOSMP, giai đoạn 2020 - 2021 khi đại dịch Covid-19 khiến các hoạt động tìm kiếm hỗn hợp phải tạm dừng, Việt Nam là quốc gia duy nhất vẫn duy trì các nỗ lực tìm kiếm MIA. 12 đội tìm kiếm đơn phương đã được triển khai tại nhiều địa bàn hiểm trở. Kết quả, Việt Nam bàn giao cho phía Mỹ 4 bộ hài cốt. Những cuộc tìm kiếm diễn ra trong điều kiện khó khăn, tiềm ẩn nhiều nguy hiểm nhưng vẫn được thực hiện liên tục.
Đánh giá từ phía Mỹ
Tại cuộc trao đổi bàn tròn với báo chí trước lễ khai mạc Chương trình Đối tác Thái Bình Dương và Bạn bè Thái Bình Dương 2026 ở Quảng Trị diễn ra hôm 22.6, trả lời PV Thanh Niên, ông Jamie Dragon, người phát ngôn Đại sứ quán Mỹ tại Việt Nam, đánh giá việc tìm kiếm quân nhân Mỹ mất tích vẫn là một trong những ưu tiên hàng đầu của Mỹ tại Việt Nam. Theo ông, đây là hoạt động góp phần xây dựng lòng tin giữa hai nước, thậm chí đã được triển khai từ trước khi Việt Nam và Mỹ bình thường hóa quan hệ ngoại giao. "Chúng tôi rất trân trọng sự hỗ trợ của Việt Nam trong việc tìm kiếm người mất tích, đặc biệt là các hoạt động tìm kiếm đơn phương mà Việt Nam đã, đang thực hiện", ông Dragon nói.
Ông cũng cho biết chỉ vài tuần trước đó, với sự hỗ trợ của Việt Nam, phía Mỹ đã tiến hành những cuộc phỏng vấn đầu tiên trong chương trình thu thập thông tin lưu động nhằm tìm kiếm thêm dữ liệu về các quân nhân mất tích. Đó là cuộc chạy đua với thời gian, bởi những nhân chứng ngày càng lớn tuổi, ký ức dần phai nhạt và nhiều người đã không còn cơ hội kể lại những gì họ từng chứng kiến.
Người Mỹ góp sức tìm liệt sĩ Việt Nam
Song song với việc Việt Nam nỗ lực hỗ trợ Mỹ đưa hài cốt những quân nhân mất tích trong chiến tranh hồi hương thì phía Mỹ cũng có nhiều động thái tích cực, đáng trân trọng trong việc giúp tìm kiếm hài cốt bộ đội Việt Nam. Trả lời câu hỏi của Thanh Niên về việc Mỹ hỗ trợ Việt Nam tìm kiếm liệt sĩ, ông Jamie Dragon cho biết phía Mỹ đang hỗ trợ nhiều công nghệ, trong đó có công nghệ ADN phục vụ công tác nhận dạng. "Chúng tôi hy vọng những sự hợp tác như vậy sẽ giúp các gia đình Việt Nam tìm được hài cốt thân nhân của họ và phần nào được an ủi. Điều đó cũng giống như Việt Nam đang hỗ trợ Mỹ tìm kiếm người mất tích và mang lại sự an ủi cho các gia đình quân nhân Mỹ", ông nói.
Sự hỗ trợ ấy đã hiện hữu bằng nhiều chương trình cụ thể. Mới đây, giữa tháng 6.2026, trong chiến dịch 500 ngày đêm tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ, Bộ Tư lệnh TP.HCM đã phối hợp nhóm chuyên gia thuộc Đại học Texas Tech (Mỹ) nhằm khai thác nguồn tư liệu chiến tranh, hỗ trợ xác minh thông tin và khoanh vùng các địa điểm cần tìm kiếm; đặc biệt trong giai đoạn 1968 và 1975.
Theo tiến sĩ Stephen Maxner, đồng chủ nhiệm dự án "Sáng kiến tìm kiếm người Việt Nam mất tích trong chiến tranh" thuộc Đại học Texas Tech, những tài liệu thu được từ chiến trường như nhật ký, thư từ, sổ ghi chép, bản đồ quân sự hay hồ sơ tác chiến có thể không chỉ rõ vị trí chôn cất nhưng lại là những manh mối quan trọng để khoanh vùng, đối chiếu thông tin và tiếp tục xác minh thực địa.
Luật sư Tạ Thu Phong, Trưởng nhóm nghiên cứu tại Việt Nam của dự án nói trên, cho biết có hai nhóm chính: hồ sơ tình báo và hồ sơ chiến trường. Trong hồ sơ chiến trường, có loại ghi rõ nơi chôn cất, có loại ghi danh sách người hy sinh, mất tích tại một khu vực và có loại là kỷ vật như giấy khen, thư tay, nhật ký. Những tư liệu này không chỉ giúp phục dựng thông tin, danh tính liệt sĩ mà còn mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc đối với thân nhân. Ông Phong đề xuất TP.HCM cử đội ngũ nhân sự để cùng tiếp nhận, đối soát tư liệu và phối hợp tìm kiếm trong kho lưu trữ của thành phố, phục vụ việc tìm kiếm liệt sĩ được hiệu quả, đồng bộ.
Trung tâm Việt Nam và Văn khố Sam Johnson thuộc Đại học Texas Tech hiện lưu giữ hơn 2,7 triệu trang tài liệu về chiến tranh Việt Nam, đồng thời vận hành hệ thống lưu trữ trực tuyến với hơn 10 triệu trang tài liệu đã được số hóa. Trong những hồ sơ ấy có thông tin về các trận đánh, danh sách người hy sinh, người mất tích, những ghi chép về nơi chôn cất và cả những kỷ vật còn lưu lại từ chiến trường.
