Hành trình hồi hương kiệt tác: Từ Pháp về Việt Nam qua những tấm lòng vàng
Tiến sĩ Mã Thanh Cao, nguyên Giám đốc Bảo tàng Mỹ thuật TP.HCM, vẫn còn nhớ rõ ngày bà Tri Cầm – vợ của họa sĩ Võ Lăng, một cựu sinh viên Trường Mỹ thuật Đông Dương năm 1942 – đến tham quan và gõ cửa phòng làm việc của ông. Sự kiện này đã mở ra một chương mới trong việc đưa các tác phẩm nghệ thuật quý giá của các danh họa Việt Nam từ nước ngoài trở về quê hương.
Khởi đầu từ một cuộc gặp gỡ đầy xúc động
Bà Tri Cầm, một người Việt đang sinh sống tại Pháp, đã bày tỏ sự xúc động sâu sắc sau khi tham quan các tác phẩm trưng bày tại bảo tàng. Bà ngỏ ý muốn hiến tặng những tác phẩm của chồng mình là họa sĩ Võ Lăng. “Chúng tôi mừng như bắt được vàng”, Tiến sĩ Mã Thanh Cao chia sẻ về khoảnh khắc đó. Gần một năm xây dựng niềm tin, đến tháng 8 năm 2014, bà Tri Cầm đã đồng ý hiến tặng 7 tác phẩm bằng chất liệu sơn dầu và in khắc, nhiều hơn so với 4 bức đã hứa ban đầu. Lý do đơn giản mà bà đưa ra là: “Tôi muốn tác phẩm của chồng được trở về bên những 'đứa con tinh thần' của người cùng thời”.
Món quà đầu tiên và sự hình thành “con đường di sản”
Đây là món quà đầu tiên mà bảo tàng nhận được từ Pháp, đánh dấu một bước ngoặt quan trọng. Tiến sĩ Mã Thanh Cao nhấn mạnh rằng việc đưa các kiệt tác này về Việt Nam thông qua các thủ tục đấu giá và xin phép là vô cùng phức tạp, thậm chí “có tiền chưa chắc mua được”. Sự kiện này đã manh nha hình thành “con đường di sản” cho việc hồi hương tranh Đông Dương trong tương lai.
Những cuộc gặp gỡ tiếp theo và sự đóng góp của ông bà Lê Tất Luyện
Nhờ sự hỗ trợ của Tiến sĩ Phạm Lan Hương và Phó Giáo sư – Tiến sĩ Lâm Nhân, Hiệu trưởng Trường Đại học Văn hóa TP.HCM, lãnh đạo Bảo tàng Mỹ thuật TP.HCM đã có thêm nhiều cuộc gặp gỡ với ông bà Lê Tất Luyện. Sau khi xây dựng được sự tin tưởng tuyệt đối, ông bà đã quyết định hiến tặng gần 300 tác phẩm quý qua 4 đợt vào các năm 2017, 2019, 2023 và 2025. Bộ sưu tập này bao gồm tranh của các danh họa Đông Dương, tác phẩm của họa sĩ Lê Bá Đảng và nhiều tên tuổi mỹ thuật Gia Định.
Phó Giáo sư – Tiến sĩ Lâm Nhân nhận định: “Từ 'kỷ nguyên Đông Dương' với những giá trị cổ điển đến Mỹ thuật Gia Định – Sài Gòn năng động đã tạo nên tính liên tục của dòng chảy mỹ thuật Việt Nam”. Đặc biệt, bộ sưu tập 29 tác phẩm của nữ họa sĩ Lê Thị Lựu – một trong những tài năng xuất sắc của thế hệ Đông Dương – có giá trị vô cùng to lớn.
Hành trình đưa tranh về đất mẹ đầy gian nan
Ông Trịnh Xuân Yên, Phó giám đốc Bảo tàng Mỹ thuật TP.HCM, kể lại chuyến đi sang Pháp vào tháng 6 năm 2018 để nhận 18 tác phẩm. Để tiết kiệm thời gian và chi phí, đoàn được ông bà Lê Tất Luyện bố trí nghỉ ngơi tại một căn hộ nhỏ ở Paris. “Nhờ mỗi ngày cùng nhau tâm sự, tôi càng hiểu thêm tình yêu Việt Nam của hai bác sâu đậm vô cùng”, ông Yên chia sẻ.
Sau khi hoàn thành thủ tục, các bức tranh được tháo rời, bảo quản cẩn thận trong ống và mang theo trong ba lô. Đoàn đã phải thức trắng đêm tại sân bay để canh giữ những báu vật này. “Ngồi trên máy bay, mỗi người phải ôm khư khư ba lô của mình. Về tới Tân Sơn Nhất, ngồi lên xe của bảo tàng ra đón mới trút được nỗi lo 'bom tấn' đè nặng suốt chặng bay dài”, ông Yên nhớ lại.
Những câu chuyện đằng sau các kiệt tác
Ông bà Lê Tất Luyện chia sẻ về hành trình sưu tập tranh đầy gian truân: “Hành trình mua tranh quý của chúng tôi có lúc gặp may mắn nhưng nhiều khi cũng trần ai, khổ lắm”. Bà Thụy Khuê kể về việc mua bức “Tắm trăng” của Văn Đen từ một cửa hàng sắp đóng cửa, hay bức “Tuồng đời” của Bùi Xuân Phái mà giờ đây khó có thể sở hữu được.
Một trong những kiệt tác nổi bật là “Thiên thai” của danh họa Phạm Tăng. Ông bà Lê Tất Luyện kể lại câu chuyện thú vị: ban đầu họa sĩ Phạm Tăng không muốn bán, nhưng sau đó vì muốn về thăm quê mà không có tiền, ông đã đồng ý để họ sở hữu một phần tác phẩm. “Nghĩ âu cũng cái duyên”, ông bà tâm sự.
Ý nghĩa sâu sắc của việc hồi hương di sản
Ông Nguyễn Minh Nhựt, Phó giám đốc Sở Văn hóa – Thể thao TP.HCM, xúc động khi chứng kiến những kiệt tác được trưng bày trang trọng tại bảo tàng. Ông nhấn mạnh: “Di sản mỹ thuật của người Việt ở nước ngoài được trở về và phục vụ nhân dân, tại đất mẹ. Tấm lòng ấy là cây cầu kết nối quá khứ với hiện tại, nghệ thuật với cộng đồng và những người con xa xứ với cội nguồn dân tộc”.
Giá trị tài chính của bộ sưu tập mà ông bà Lê Tất Luyện hiến tặng là rất lớn, nhưng ý nghĩa văn hóa còn cao cả hơn nhiều. Đây thực sự là một nghĩa cử phi thường, thể hiện khát vọng bảo tồn và phát huy di sản nghệ thuật Việt Nam cho các thế hệ mai sau.
