Hình tượng ngựa trong mỹ thuật Việt: Biểu tượng văn hóa đa diện từ Phật giáo đến dân gian
Trong suốt chiều dài lịch sử, hình tượng con ngựa đã xuất hiện sâu sắc trong nhiều lĩnh vực đời sống tâm linh của người Việt, từ Phật giáo, Nho giáo cho đến các tín ngưỡng dân gian phong phú. Những bức chạm khắc tinh xảo tại các ngôi đình làng cổ kính, những ngôi chùa trăm tuổi, lăng mộ vua chúa uy nghiêm và cả những bức tranh dân gian sống động đều tái hiện sinh động hình ảnh này. Con ngựa không chỉ được khắc họa với vẻ đẹp hình thể uyển chuyển, mềm mại hay trang nghiêm đầy uy quyền, mà còn là phương tiện để người Việt gửi gắm những thông điệp Cát tường nhân sinh, lưu truyền qua nhiều thế hệ và khắc sâu vào văn hóa dân tộc những giá trị bản sắc độc đáo, riêng biệt.
Ngựa trong nghệ thuật Phật giáo: Từ biểu tượng tinh thần đến giáo lý sâu sắc
Tác phẩm điêu khắc ngựa sớm nhất trong nghệ thuật Phật giáo Việt Nam được tìm thấy tại chùa Phật Tích trên núi Lạn Kha, thuộc xã Phật Tích, tỉnh Bắc Ninh. Con ngựa này nằm trong dãy linh thú có niên đại từ thế kỷ 11, được đặt ở vị trí trước tiền đường một cách đăng đối sang hai bên. Tác phẩm mô tả những con ngựa trong tư thế nằm quỳ thư thả, nhàn nhã, mang phong cách hiện thực nhưng lại được đặt trên một chiếc bệ sen hình chữ nhật, như để tôn vinh một biểu tượng đậm chất huyền thoại. Trong lịch sử Phật giáo, ngựa trắng vốn là con vật phò trợ cho Đức Phật theo truyền thuyết về sự xuất gia và tu hành của thái tử Tất Đạt Đa. Từ đó, hình tượng ngựa được xem như tiền kiếp của Đức Phật, biểu trưng cho sức mạnh tinh thần và sự nỗ lực tinh tấn trong thực hành chánh pháp. Theo giáo lý Phật giáo, ngựa còn tượng trưng cho khí Prana luân chuyển trong cơ thể con người, đại diện cho các giác quan của cỗ xe tinh thần. Việc chế ngự được những bản năng - ví như con ngựa bất kham - trở thành mục đích tối thượng để đạt đến trạng thái vô ưu, thanh thản.
Tiếp nối những ý tưởng này, các bức chạm trên lan can đá bao quanh thượng điện chùa Bút Tháp từ thế kỷ 17 đã dẫn giải hình tượng ngựa trong nhiều bối cảnh khác nhau, kể lại những câu chuyện Phật Pháp một cách phức tạp và đa diện hơn. Điển hình là bức Ngũ mã được chạm khắc ở vị trí cuối cùng trong chiếc cầu trung đạo từ thượng điện dẫn sang cây tháp Cửu Phẩm Liên Hoa. Năm con ngựa, mỗi con được tạc trong một tư thế riêng biệt: con thì ung dung gặm cỏ, con thì cuộn mình chổng bốn chân lên trời, con thì so vó hất cẳng lẫn nhau. Chúng chính là hình ảnh tượng trưng sinh động nhất cho Ngũ uẩn - một khái niệm quan trọng của Phật giáo về Sắc, Thọ, Tưởng, Hành, Thức, những yếu tố cấu thành nên giá trị một con người. Việc đề cao Ngũ Uẩn giúp chúng ta nhận chân được sự vô ngã thường hằng, từ đó buông bỏ chấp chước, chấm dứt khổ đau và tiến bước trên con đường giác ngộ. Có thể nói, việc hình tượng hóa các giáo lý bằng những hình ảnh cụ thể như vậy đã khiến cho lý tưởng Phật giáo trở nên dễ hiểu và nhẹ nhàng hơn đối với quần chúng.
Không chỉ dừng lại ở Ngũ Mã, trên chiếc lan can độc nhất vô nhị này, ngựa còn được khắc họa trong một tinh thần lãng mạn đầy thi vị. Biểu tượng Lộc - Mã là điển hình cho sự hòa nhịp và thăng hoa theo những bước chân thong dong trên con đường chánh đạo. Hình tượng Lân - Mã với đầu rồng, mình ngựa, chân móng guốc và toàn thân bao phủ bởi một lớp vảy mềm, lưng cõng hòm kinh, càng làm sâu sắc thêm ngữ nghĩa của Đạo Phật. Từng nét chạm tinh xảo đã khơi gợi trí tưởng tượng, dẫn dắt nhân gian tìm thấy giá trị của con đường tu hành, tiệm cận tới chân lý và sự giác ngộ trong tâm thức.
Ngựa trong văn hóa Nho giáo và ước vọng thành đạt
Hình tượng con ngựa trong nghệ thuật dân gian Việt Nam còn xuất hiện rõ nét trong những bức chạm khắc đề cao tinh thần Nho giáo. Tại vô số các mảng chạm khắc ở đình làng Bắc Bộ, sống động và rộn ràng nhất chính là các hoạt cảnh vinh quy bái tổ. Ở đây, ngựa dường như đã trở thành hình tượng trung tâm của đám rước, với bộ yên cương đẹp đẽ, những chiếc lục lạc nhỏ xinh cùng võng lọng rình rang để đón rước Trạng Nguyên về làng. Mặc dù chỉ đóng vai trò là con vật cưỡi, ngựa đã góp phần tạo nên một nét đẹp sang quý, biểu trưng cho ước vọng về sự thành đạt của người Việt: học chữ thánh hiền để một bước thăng quan, hiển vinh gia tộc.
Trong một khung cảnh khác, bức chạm nổi tiếng thế kỷ 18 tại đình Đình Bảng với hình ảnh Bát mã quần phi đã cho thấy một ngữ nghĩa khác của văn hóa Nho giáo. Tám con ngựa được chạm nông vừa phải trên một băng diềm lan can dẫn vào trung tâm ngôi đình, thể hiện sự tinh xảo của nghệ thuật chạm khắc gỗ dân gian giai đoạn này. Biểu tượng cát tường trong văn hóa Nho giáo Trung Hoa du nhập vào Việt Nam đã tạo nên một diễn đạt mới mẻ. Những con ngựa được đặc tả trong nhiều trạng thái khác nhau trên một con đường gập ghềnh, và cuối cùng, con ngựa thứ tám về đích trong tư thế ung dung tự tại giữa không gian bằng phẳng thênh thang. Hàm nghĩa này ẩn chứa trong thành ngữ “mã đáo thành công”, phản ánh sự tôi luyện bản thân theo lý tưởng của Nho giáo.
Ngựa trong nghệ thuật dân gian: Từ oai phong đến lãng mạn
Sống động và mang nhiều sắc thái nhất có lẽ vẫn là những bức tranh ngựa trong dân gian. Những con ngựa được thắng yên cương nhưng không có người cưỡi, chúng phi như bay trên những đám mây vần vũ, đại diện cho những con ngựa của thần linh vô hình, hô mây cưỡi gió để phù hộ độ trì cho đời sống an nhiên của dân lành. Khi ngắm nhìn các biểu tượng Phi Mã hay Vân Mã, ta như nghe thấy tiếng gió hòa quyện với âm thanh của những chiếc lục lạc đeo trên cổ ngựa, một tâm hồn Việt đầy chất thơ như rung lên từ từng nét khắc tinh tế.
Ở một góc nhìn khác, ngựa trên những bức tranh thờ hoặc trong các di tích lăng mộ, đền thờ, miếu điện thường xuất hiện trong tư thế trang nghiêm, được trang trí với những phụ kiện như gù, tua, ô lọng. Ngựa tía màu đỏ và ngựa bạch màu trắng được bài trí đăng đối hai bên ban thờ, hội tụ cả yếu tố phong thủy và uy linh. Từ tranh dân gian đến các tác phẩm điêu khắc lăng mộ, đền thờ, hình tượng ngựa dường như tạo nên một sự nhất quán, thống nhất trong biểu đạt văn hóa.
Trên những bức tranh dân gian Hàng Trống, ngựa là vật cưỡi của các vị quan Hoàng, cậu Quận, được biểu trưng bằng nhiều màu sắc như đỏ, vàng, xanh, trắng, đen. Những sắc màu ngũ hành này không chỉ gia tăng dư vị cho đời sống tín ngưỡng mà còn là một năng lượng sống hai chiều, tương sinh và tương khắc, góp phần thể hiện uy phong của những vị thần chủ trong các điện thờ. Chúng hướng tới các giá trị: Thiện thì được phù trợ, nâng đỡ; ác thì bị diệt trừ, tiêu tán. Do đó, màu sắc ở đây không chỉ có giá trị làm đẹp hay sống động cho những bức tranh tâm linh, mà còn thể hiện tính uy quyền, phép tắc và đạo lý sâu sắc.
Vẫn là hình tượng ngựa với chức năng vật cưỡi, nhưng trong những bức tranh Đông Hồ khắc họa các nhân vật lịch sử và huyền thoại của người Việt, nó lại tạo nên một nét đẹp khác biệt. Sự oai phong lẫm liệt của hình tượng Thánh Gióng - tuổi nhỏ, tài cao, trí lớn, đánh tan giặc Ân - không chỉ là một huyền thoại, mà còn là biểu tượng cho vị thế của một đất nước dẫu nhỏ bé nhưng bất khuất từ buổi khởi thủy. Hình tượng vua Quang Trung cưỡi ngựa oai phong lẫm liệt càng khẳng định thêm truyền thống yêu nước kiên cường. Phương pháp khắc in thủ công trên giấy điệp của nghệ thuật tranh dân gian Đông Hồ, cùng cách thức tạo hình những con ngựa này, đã cho thấy sự linh hoạt đáng ngạc nhiên của tư duy dân gian.
Chú tuấn mã mà đức vua Quang Trung cưỡi được nhìn từ góc ¾, với những đôi chân rảo bước nhịp nhàng, tạo ra một không gian ba chiều sống động. Điều này khác hẳn với lối nhìn nghiêng ½ ở các khắc họa ngựa bay, vốn tạo ra một giá trị có tính ước lệ trong nghệ thuật thị giác dân gian. Có thể nói, từ nhiều góc nhìn khác nhau của nghệ thuật tạo hình, hình tượng con ngựa trong mỹ thuật cổ của người Việt đã thấm đẫm những giá trị nhân sinh sâu sắc, hội tụ những giá trị tinh thần, sắc thái và quan niệm đa diện của các tư tưởng tôn giáo đặc sắc. Chúng góp phần vào hệ biểu tượng của mỹ thuật Việt một hình tượng đậm đà bản sắc, và cho đến ngày nay, biểu tượng ấy vẫn không ngừng khai mở những giá trị mới cho đời sống tinh thần của xã hội đương đại.
PGS.TS. Trang Thanh Hiền
Giá trị đặc sắc của hình tượng ngựa trong mỹ thuật Việt Nam: Hình tượng ngựa không chỉ là con vật gắn bó mật thiết với lao động và chiến đấu, mà còn là một biểu tượng văn hóa, nghệ thuật mang trong mình nhiều cung bậc cảm xúc và ý nghĩa sâu xa.
