Mở cánh tủ gỗ trong căn nhà ở trung tâm TP.HCM, một hầm bí mật hiện ra. Ẩn dưới đáy một chiếc tủ gỗ trong căn nhà ở trung tâm TP.HCM là lối xuống căn hầm bí mật từng in truyền đơn, tài liệu cách mạng, góp phần phục vụ phong trào đấu tranh ở Sài Gòn những năm 1950.
Theo tư liệu, ngôi nhà trong hẻm 122 đường Ngô Gia Tự (phường Vườn Lài, TP.HCM) xưa kia từng là một ngôi nhà gỗ, vách ván, có diện tích 62 m2. Nhà được ngăn đôi, một bên dùng để ở và là nơi để Hội ủng hộ Vệ quốc đoàn in tài liệu bí mật; một bên là cơ sở làm đàn để ngụy trang. Toàn bộ khuôn viên được rào bởi hàng rào tre bao quanh. Trong ngôi nhà nhỏ này, căn hầm bí mật được đào vào ngày 3.2.1952 và hoàn thành vào ngày 19.5.1952.
Từ tháng 7.1952, hầm được sử dụng làm nơi in truyền đơn, tài liệu đưa từ chiến khu An Phú Đông về, phát đến hàng trăm cơ sở trong thành phố. Đặc biệt là những Nghị quyết của đặc khu Sài Gòn - Gia Định và của Tỉnh ủy Gia Định để chỉ đạo phong trào đấu tranh của quần chúng đòi thi hành hiệp định Geneve năm 1954.
Thiết kế ngụy trang và quá trình đào hầm
Ngôi nhà có diện tích 62 mét vuông, xưa kia được bao quanh bởi lớp rào tre và được thiết kế ngăn đôi, một bên để ở và đào hầm, một bên là trạm mộc sản xuất đàn để ngụy trang. Căn hầm bí mật nằm sâu trong nhà được ngụy trang dưới tủ đồ gỗ. Khi mở cánh tủ và đẩy miếng chắn đáy tủ sang bên, một cầu thang hiện ra, dẫn xuống căn hầm dưới lòng đất.
Cửa hầm nhìn từ phía tủ gỗ. Xưa kia trong quá trình đào hầm, các thành viên của Hội ủng hộ Vệ quốc đoàn làm việc rất cẩn trọng. Mỗi ngày, các thành viên vào vai thợ làm đàn, cưa, đục gỗ như thường. Để vận chuyển đất đá ra khỏi nhà, hội đã xin để nhờ một chiếc xe tải trước hẻm.
Cấu trúc hầm bí mật
Hệ thống hầm nhìn từ phía dưới lên và có một cầu thang gỗ nhỏ để lên xuống. Để đến được hầm chính các chiến sĩ phải chui qua đường hầm phụ dài 2,5 m, cao 0,6 m và ngang 0,5 m. Trong hầm chính được đặt máy in, máy đánh chữ, giấy, mực in, radio, bàn ghế, đèn điện và hệ thống báo động qua đèn chớp tắt. Hầm phụ đặt bàn đánh máy và một số ít sách báo, tài liệu. Diện tích hầm khoảng 15 mét vuông, cao khoảng 1,7 m.
Từ khi hoạt động, những hội viên nòng cốt của Hội ủng hộ Vệ quốc đoàn thay phiên nhau theo dõi tin tức từ các đài phát thanh “Tiếng nói Việt Nam”, “Tiếng nói Nam Bộ kháng chiến”. Hội viên biên tập lại và in thành truyền đơn phát hành các nơi để thông báo tin tức từ Trung ương và cả nước.
Bản đồ và hệ thống thông gió
Bản đồ chi tiết về hầm bí mật nằm dọc ngôi nhà từ trong ra ngoài. Phía trước nhà là một giếng nước nhỏ, nối với lối đi phụ của hầm, nhiệm vụ thông gió, cung cấp ô xy cho những người bên trong.
Những vật dụng là kỷ vật xưa kia các hội viên dùng để đào hầm vẫn còn lưu giữ tại đây. Hình ảnh các cán bộ, chiến sĩ từng tham gia hoạt động cách mạng tại xưởng in ấn trong hầm bí mật vẫn được trưng bày.
