Nhân kỷ niệm một năm ngày mất của Giáo sư Hoàng Chương (5/6/2025 - 5/6/2026), Viện Nghiên cứu bảo tồn và phát huy văn hóa dân tộc phối hợp cùng Hội Nghệ sĩ sân khấu Việt Nam đã tổ chức hội thảo khoa học với chủ đề “Giáo sư, Anh hùng Lao động Hoàng Chương với văn hóa dân tộc” vào chiều ngày 6/6. Sự kiện nhằm nhìn lại cuộc đời, sự nghiệp và những đóng góp nổi bật của ông, đồng thời khẳng định giá trị di sản và đề xuất giải pháp phát huy văn hóa dân tộc.
Một đời đau đáu với văn hóa dân tộc
Giáo sư Hoàng Chương là người con ưu tú của vùng đất “đất võ trời văn” Bình Định (nay thuộc tỉnh Gia Lai). Ông được biết đến như một nhà hoạt động sân khấu xuất sắc, nhà nghiên cứu văn hóa tâm huyết và nhà quản lý giàu trách nhiệm. Trên mỗi cương vị, ông đều để lại dấu ấn sâu đậm, góp phần quan trọng vào việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống Việt Nam.
Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ, nhạc sĩ Đỗ Hồng Quân, Phó Chủ tịch không chuyên trách Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, Chủ tịch Ủy ban toàn quốc Liên hiệp các hội Văn học nghệ thuật Việt Nam, Giáo sư Hoàng Chương là một trong sáu tấm gương lao động sáng tạo có nhiều đóng góp trong giới văn học nghệ thuật được Đảng và Nhà nước phong tặng danh hiệu Anh hùng Lao động thời kỳ Đổi mới. Ông là tác giả của nhiều công trình nghiên cứu giá trị như: Dân ca miền Nam Trung Bộ, Đi tìm vẻ đẹp của Sân khấu dân tộc, Tống Phước Phổ - cây đại thụ Tuồng, Tuồng và Võ thuật dân tộc, Nghệ thuật Bài chòi, Tuồng - báu vật của văn hóa dân tộc…
Bên cạnh đó, ông còn là nhà tổ chức và quản lý mẫn cán. Nhạc sĩ Đỗ Hồng Quân cho biết, từ năm 1983 đến 1998, Giáo sư Hoàng Chương giữ chức Viện phó rồi Viện trưởng Viện Nghiên cứu sân khấu thuộc Bộ Văn hóa - Thông tin. Trong 15 năm, ông đã cống hiến tài năng và sức lực, vượt qua khó khăn để đưa đơn vị nghiên cứu nhỏ trở thành trung tâm uy tín, quy tụ nhiều văn nghệ sĩ, nhà khoa học trong và ngoài nước, thiết lập quan hệ với các cơ quan nghiên cứu sân khấu và văn hóa truyền thống trên thế giới.
Những dấu ấn sau khi nghỉ hưu
Từ tháng 6/2000, sau khi nghỉ hưu, Giáo sư Hoàng Chương đã sáng lập Trung tâm Bảo tồn và Phát huy nghệ thuật dân tộc, sau đổi tên thành Trung tâm Nghiên cứu bảo tồn và phát huy văn hóa dân tộc, và nay là Viện Nghiên cứu bảo tồn và phát huy văn hóa dân tộc trực thuộc Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam. Với nhiệt huyết và đam mê cháy bỏng, ông đã thuyết phục, tập hợp đông đảo trí thức, văn nghệ sĩ, nhà văn hóa và khoa học hàng đầu, bao gồm các tên tuổi lớn như Thượng tướng Nguyễn Nam Khánh; Giáo sư Vũ Khiêu; nhà nghiên cứu Mịch Quang; Giáo sư, Nghệ sĩ Nhân dân Trần Bảng; Giáo sư, Tiến sĩ, nhạc sĩ Trần Văn Khê; Giáo sư, Tiến sĩ, nhạc sĩ Nguyễn Thuyết Phong; Giáo sư, Tiến sĩ Thái Kim Lan; nhạc sĩ Thuận Yến; nhà văn Sơn Tùng; Nghệ sĩ Nhân dân Đặng Nhật Minh; Nghệ sĩ Nhân dân Phạm Thị Thành; Nghệ sĩ Nhân dân Lê Tiến Thọ; Nghệ sĩ Nhân dân Trịnh Thúy Mùi…
Chia sẻ về chặng đường 25 năm (2000-2025) của Giáo sư Hoàng Chương trên cương vị Tổng giám đốc Trung tâm, Viện trưởng, Nghệ sĩ Nhân dân Lê Tiến Thọ cho biết ông đã dành nhiều tâm huyết dẫn dắt đơn vị vượt qua khó khăn, thực hiện hiệu quả sứ mệnh bảo tồn và phát huy văn hóa dân tộc. Những dấu ấn nổi bật bao gồm: thành lập cơ quan ngôn luận là Tạp chí Văn Hiến; thành lập Giải thưởng Đào Tấn vinh danh các nhà nghiên cứu, văn nghệ sĩ có thành tích trong bảo tồn, phát huy văn hóa dân tộc; kiện toàn tổ chức để mở rộng hoạt động với nhiều đề án như “Sân khấu học đường”, “Đưa văn hóa giao thông vào cộng đồng qua phương tiện truyền thông và các hình thức nghệ thuật”, “Phục hồi nghệ thuật Bài chòi ở Thủ đô Hà Nội”; phối hợp tổ chức nhiều hội thảo khoa học; dàn dựng các tác phẩm sân khấu giá trị.
Đặc biệt, Giáo sư Hoàng Chương không ngừng mở rộng các đơn vị trực thuộc. Đến nay, 14 đơn vị thành viên của Viện đã trở thành cầu nối đưa văn hóa dân tộc vào đời sống, thúc đẩy phong trào toàn dân đoàn kết, xây dựng đời sống văn hóa trên cả nước. Dù tuổi cao, ông vẫn cùng nhiều nghệ sĩ giới thiệu nghệ thuật truyền thống Việt Nam với bạn bè quốc tế. Trong đại dịch Covid-19, ông chỉ đạo Viện duy trì hoạt động, cho ra đời 8 quyển thơ để động viên nhân dân chống dịch.
Truyền cảm hứng cho thế hệ mai sau
Nghệ sĩ Nhân dân Trịnh Thúy Mùi, Chủ tịch Hội Nghệ sĩ Sân khấu Việt Nam, gọi Giáo sư Hoàng Chương là “hiệp sĩ” của sân khấu truyền thống, luôn kiên định bảo vệ cái mới, cái đúng và đồng hành cùng các nghệ sĩ. Bà xúc động nhắc lại nhiều lần ông đã đứng lên bảo vệ những tìm tòi, sáng tạo của sân khấu chèo trước quan điểm bảo thủ, trở thành chỗ dựa tin cậy cho các nghệ sĩ giàu đam mê. Tinh thần lao động, bản lĩnh khoa học và tình yêu văn hóa dân tộc của ông sẽ tiếp tục truyền cảm hứng cho các thế hệ sân khấu hôm nay và mai sau.
Nghệ sĩ Mai Tuyết Hoa, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu bảo tồn và phát triển âm nhạc dân tộc, cho biết ông còn dành nhiều tâm huyết cho việc hồi sinh, bảo tồn và lan tỏa các loại hình nghệ thuật truyền thống đang mai một. Với hát xẩm, ông nhận ra muốn cứu di sản thì không thể chỉ dừng ở nghiên cứu hay lưu trữ, mà phải đưa nó hiện diện trong đời sống đương đại. Ông khuyến khích đưa xẩm trở lại sân khấu, đến với công chúng và thế hệ trẻ. Bên cạnh đó, ông thúc đẩy đưa tuồng, chèo, cải lương, quan họ, ca trù và nhiều loại hình khác đến với học sinh, sinh viên, coi đó là phương thức truyền lửa văn hóa cho thế hệ kế tiếp.
Tiến sĩ Ngô Đông Hải, Ủy viên Trung ương Đảng, Phó Trưởng Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương, khẳng định Giáo sư Hoàng Chương không ngại nhận bất kỳ nhiệm vụ nào liên quan đến văn hóa dân tộc, từ đào tạo cán bộ trẻ đến tư vấn, khảo sát, khôi phục các giá trị văn hóa truyền thống. Ông góp phần định hướng, tư vấn cho nhiều hồ sơ di sản quan trọng như nghệ thuật bài chòi, hát chèo, hát tuồng. Tiến sĩ Ngô Đông Hải nhớ mãi lần gặp khi Giáo sư lâm bệnh nặng. Khi ấy, Giáo sư đã khóc, nhưng đó không phải tiếng khóc sợ hãi bệnh tật, mà là tiếng khóc nuối tiếc vì còn nhiều khát vọng, dự định lớn lao cho văn hóa dân tộc chưa kịp thực hiện.
Với những đóng góp bền bỉ, Giáo sư Hoàng Chương đã được Đảng và Nhà nước trao tặng nhiều phần thưởng cao quý: Huân chương Lao động hạng Ba, hạng Nhì và hạng Nhất. Năm 2010, ông được bầu chọn là một trong 10 nhà khoa học tiêu biểu của Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam. Năm 2021, ông vinh dự được Chủ tịch nước phong tặng danh hiệu Anh hùng Lao động thời kỳ Đổi mới; năm 2022, ông được thành phố Hà Nội phong tặng danh hiệu Công dân Thủ đô Ưu tú. Ông để lại tấm gương về một người trí thức suốt đời tận hiến, kiên trì theo đuổi, bảo vệ và lan tỏa những giá trị văn hóa truyền thống trong dòng chảy cuộc sống hôm nay.
